امولسیون آب در روغن، فرمولی است که در آن قطرات آب در فاز پیوستهٔ روغنی پراکندهاند. این ساختار، حس غنی، مقاومت در برابر شستهشدن و امکان حمل مواد آبدوست را فراهم میکند. اما در همان حال، ناپایدارترین خانوادهٔ امولسیونهاست؛ زیرا آب و روغن، بدون کنترل دقیق، بهسرعت از هم جدا میشوند.
یکی از ابزارهای کلاسیک برای پایدارسازی این خانواده، افزودن الکترولیت به فاز آبی است و سولفات منیزیم، شناختهشدهترین آنهاست. این مقاله، دلیل این اثر، مکانیزمهای پشت آن و روش عملی ساخت امولسیون پایدار را توضیح میدهد.
چرا امولسیون آب در روغن دشوار است
در امولسیون روغن در آب، فاز پیوسته آب است و امولسیفایر آبدوست بهراحتی در آن حل میشود. در امولسیون آب در روغن، برعکس، امولسیفایر باید در روغن حل شود و سطح قطرات آب را بپوشاند. تعداد امولسیفایرهای مناسب کمتر است و کنترل ساختار دشوارتر.
دشواری دوم، ریسک وارونگی فاز است. اگر نسبت آب از حدی بیشتر شود یا برش بیش از اندازه باشد، امولسیون میتواند از آب در روغن به روغن در آب تبدیل شود و محصول بهکل تغییر کند. این وارونگی، گاهی ناگهانی و در حین تولید رخ میدهد.
دشواری سوم، رشد قطرات است. قطرات آب تمایل دارند به هم بپیوندند و اندازه بگیرند. هرچه اندازه بزرگتر شود، جدایی فاز نزدیکتر است. کنترل این رشد، هدف اصلی پایدارسازی است.
دشواری چهارم، پایداری میکروبی است. فاز آب درون قطرات، محیط مناسبی برای رشد میکروب است و نگهدارنده باید به فاز آب برسد. اگر نگهدارنده در روغن حل شود و به آب نرسد، حفاظت واقعی وجود ندارد.
سولفات منیزیم: چرا این نمک
سولفات منیزیم، نمکی است که در فاز آبی حل میشود و دو یون آزاد میکند: منیزیم دوظرفیتی و سولفات دوظرفیتی. حضور این یونها، خواص فاز آبی و سطح مشترک را تغییر میدهد و در نتیجه، پایداری امولسیون را بالا میبرد.
این نمک، ارزان، در دسترس و بیخطر است و در فرمولهای آرایشی سابقهٔ طولانی دارد. مزیت دیگر آن، اثر بر حس است: حضور الکترولیت، فعالیت آبی را کاهش میدهد و میتواند حس خنکی و سبکی ایجاد کند.
نکتهٔ مهم، تفاوت آن با نمک طعام است. کلرید سدیم هم الکترولیت است، اما اثر آن بر ساختار متفاوت است و در برخی فرمولها پایداری را کاهش میدهد. انتخاب نوع نمک، بخشی از طراحی است و نباید تصادفی باشد.
مکانیزمهای پایدارسازی
مکانیزم اول، فشار اسمزی است. حضور نمک در قطرات آب، فشار اسمزی ایجاد میکند و مانع حرکت آب از قطرهای به قطرهٔ دیگر میشود. این اثر، از رشد قطرات از طریق پدیدهٔ انتقال جرم جلوگیری میکند و اندازهٔ قطرات را پایدارتر میسازد.
مکانیزم دوم، کاهش کشش سطحی است. یونها در سطح مشترک قرار میگیرند و انرژی سطح را تغییر میدهند. این تغییر میتواند پوشش امولسیفایر را یکنواختتر کند و استحکام لایهٔ سطحی را افزایش دهد.
مکانیزم سوم، اثر بر بار سطحی است. یونهای دوظرفیتی میتوانند بار سطحی قطرات را تعدیل کنند و از دفع بیشازحد یا جذب ناهمگون جلوگیری کنند. این تعدیل، در فرمولهایی که امولسیفایر یونی دارند، اهمیت بیشتری دارد.
نکتهٔ چهارم، اثر بر وارونگی فاز است. حضور الکترولیت، پنجرهٔ پایداری را گستردهتر میکند و احتمال وارونگی ناخواسته را کاهش میدهد. این اثر، در تولید با برش بالا اهمیت عملی زیادی دارد.
درصد و محدودهٔ کاربرد
درصد معمول سولفات منیزیم در فاز آبی، محدودهٔ مشخصی دارد. مقدار کم، اثر کافی ندارد و مقدار زیاد، میتواند باعث تبلور نمک در سطح یا تغییر حس شود. تعیین درصد بهینه، با آزمون پایداری در سه سطح انجام میشود.
نکتهٔ دوم، حلشدن کامل نمک پیش از امولسیونسازی است. اگر نمک بهطور کامل حل نشود، بلورهای ریز در فاز آب باقی میمانند و در طول زمان، پایداری و ظاهر را مختل میکنند. حل کامل، پیشنیاز ساخت است.
نکتهٔ سوم، اثر دماست. حلشدن نمک، دمای فاز آبی را تغییر میدهد. اگر فازها در دمای یکسان ترکیب نشوند، تنش حرارتی ایجاد میشود و ساختار آسیب میبیند. یکسانسازی دما پیش از اختلاط، بخشی از روش است.
انتخاب امولسیفایر
امولسیفایر مناسب برای این خانواده، باید در روغن حل شود و HLB پایینی داشته باشد. امولسیفایرهای غیر یونی با زنجیرهٔ چرب بلند، رایجترین انتخابها هستند. انتخاب اشتباه، به وارونگی فاز یا جدایی سریع منجر میشود.
پوشش ذرات (Pickering) نیز گزینهای است که در سالهای اخیر رایج شده است. ذرات آبگریز، در سطح مشترک قرار میگیرند و ساختاری مکانیکی میسازند. این روش، پایداری بالایی میدهد و حساسیت به الکترولیت را کاهش میدهد.
نکتهٔ سوم، ترکیب امولسیفایرهاست. ترکیب یک امولسیفایر با HLB پایین و یک امولسیفایر کمکی، اغلب نتیجهٔ بهتری از یک امولسیفایر تنها میدهد. نسبت این ترکیب، باید با آزمون تعیین شود.
روش ساخت
روش ساخت، تعیینکنندهٔ موفقیت است. ابتدا فاز روغنی با امولسیفایر آماده میشود و فاز آبی با نمک حلشده آماده میشود. سپس فاز آبی بهآرامی و با برش کنترلشده به فاز روغنی افزوده میشود.
نکتهٔ دوم، سرعت افزودن است. افزودن سریع، قطرات درشت و ناهمگن میسازد. افزودن قطرهقطره در ابتدا و سپس افزایش سرعت، توزیع اندازهٔ باریکتری میدهد و پایداری را بالا میبرد.
نکتهٔ سوم، دمای امولسیونسازی است. دمای بالا، ویسکوزیته را کم میکند و اختلاط را آسانتر میسازد، اما میتواند پوشش امولسیفایر را مختل کند. انتخاب دما، باید با نوع امولسیفایر هماهنگ باشد.
نکتهٔ چهارم، سردکردن است. سردکردن آهسته و با برش ملایم، ساختار پایدارتری میدهد. سردکردن سریع، تنش ایجاد میکند و میتواند قطرات را بشکند یا ساختار را ناهمگون کند.

آزمون پایداری
آزمون اصلی، مشاهدهٔ جدایی فاز در دمای بالا است. نمونه در ۴۰ و ۵۰ درجه نگهداری میشود و هر هفته ظاهر آن ثبت میشود. جدایی فاز، خامهایشدن یا تغییر رنگ، نشانههای هشدار هستند.
- آزمون نگهداری در ۴۰ و ۵۰ درجه.
- آزمون سانتریفیوژ در سه سرعت.
- آزمون چرخهٔ حرارتی سهمرحلهای.
- اندازهگیری اندازهٔ قطرات با میکروسکوپ.
- آزمون هدایت الکتریکی برای تشخیص وارونگی.
- آزمون چالش میکروبی با نگهدارندهٔ واقعی.
نکتهٔ مهم، آزمون هدایت الکتریکی است. امولسیون آب در روغن، هدایت پایینی دارد و وارونگی آن، هدایت را بهطور ناگهانی بالا میبرد. این آزمون ساده، وارونگی را پیش از رسیدن به بازار آشکار میکند.
خطاهای رایج
- حلنکردن کامل نمک پیش از امولسیونسازی.
- افزودن سریع فاز آبی و ایجاد قطرات درشت.
- انتخاب امولسیفایر با HLB نامناسب.
- نادیدهگرفتن ریسک وارونگی در برش بالا.
- استفاده از نگهدارندهٔ محلول در روغن در فرمول آبی.
- قضاوت پایداری فقط با مشاهدهٔ روز اول.
حس و کاربرد
امولسیون آب در روغن، حس غنی و محافظ میدهد و برای پوست خشک، محصولات ضدآب و کرمهای شب مناسب است. حضور سولفات منیزیم میتواند حس سبکی نسبی ایجاد کند و از سنگینی بیشازحد بکاهد.
در محصولات ضدآفتاب، این ساختار میتواند مقاومت در برابر آب را افزایش دهد. در محصولات مراقبت از نوزاد، حس محافظ و ملایم آن مزیت است. در هر کاربرد، انتخاب مواد باید با نیاز پوست هماهنگ باشد.

شیمی سطح مشترک در این خانواده
در امولسیون آب در روغن، سطح مشترک، میدان اصلی نبرد است. هر مولکول امولسیفایر باید با سر چرب خود به سمت روغن و با سر قطبی خود به سمت آب قرار بگیرد و لایهای پیوسته و پایدار بسازد. اگر این لایه در جایی نازک یا ناقص باشد، همان نقطه، محل شروع بههمپیوستن قطرات و در نهایت جدایی فاز خواهد بود.
سولفات منیزیم در همین سطح اثر میگذارد. یونهای منیزیم میتوانند با سرهای قطبی برخی امولسیفایرها برهمکنش کنند و لایه را متراکمتر سازند. این تراکم، نفوذپذیری لایه را کاهش میدهد و از تبادل آب بین قطرات جلوگیری میکند.
نکتهٔ سوم، اثر بر کشش سطح دینامیک است. کشش سطح، ثابت نیست و در حین تشکیل قطره تغییر میکند. حضور الکترولیت، سرعت رسیدن امولسیفایر به سطح را تغییر میدهد و در نتیجه، اندازهٔ قطرات نهایی را تحت تأثیر قرار میدهد.
فاز روغنی و نقش آن
فاز روغنی، فقط حامل نیست. ویسکوزیتهٔ روغن، حرکت قطرات و سرعت جدایی را تعیین میکند. روغنهای سنگینتر، حرکت قطرات را کند میکنند و پایداری فیزیکی را بالا میبرند، اما حس سنگینتری میدهند.
نکتهٔ دوم، قطبیت روغن است. روغنهای قطبی میتوانند با سر قطبی امولسیفایر رقابت کنند و پوشش سطح را ضعیف سازند. روغنهای غیرقطبی مانند هیدروکربنها، رفتار قابل پیشبینیتری میدهند و اغلب انتخاب امنتری هستند.
نکتهٔ سوم، سازگاری با مواد فعال است. برخی مواد فعال روغنی، مانند ضدآفتابهای آلی، میتوانند در فاز روغنی حل شوند و ساختار را تغییر دهند. آزمون با نسخهٔ نهایی، ضروری است و جایگزین آن وجود ندارد.
نسبت فازها و پنجرهٔ پایداری
نسبت آب به روغن، مهمترین متغیر ساختاری است. درصد بسیار کم آب، محصولی غلیظ و کماثر میدهد؛ درصد بسیار زیاد آب، ریسک وارونگی و جدایی را بالا میبرد. برای هر ترکیب امولسیفایر، پنجرهٔ پایداری مشخصی وجود دارد.
نکتهٔ دوم، اثر نمک بر این پنجره است. حضور الکترولیت، پنجره را به سمت درصد آب بالاتر گسترش میدهد. این اثر، امکان ساخت فرمولهای سبکتر با پایداری خوب را فراهم میکند.
نکتهٔ سوم، تغییر نسبت در حین توسعه است. هر تغییر در نسبت، باید با بازآزمون پایداری همراه باشد. تعمیم نتیجهٔ یک نسبت به نسبت دیگر، یکی از رایجترین خطاهای توسعه در این خانواده است.
نگهدارنده در فاز پراکنده
در امولسیون آب در روغن، نگهدارنده باید در فاز آبی حل شود تا در محل رشد میکروب حاضر باشد. اگر نگهدارنده در روغن حل شود، در فاز پیوسته میماند و به قطرات آب نمیرسد؛ نتیجه، حفاظت ظاهری بدون اثر واقعی است.
نکتهٔ دوم، توزیع نگهدارنده بین دو فاز است. بسیاری از نگهدارندهها بین آب و روغن تقسیم میشوند و تنها بخشی از آنها در فاز آبی میماند. محاسبهٔ غلظت مؤثر در فاز آبی، بخشی از طراحی حفاظت است.
نکتهٔ سوم، آزمون چالش است. آزمون چالش میکروبی در این خانواده، باید با فرمول نهایی و در ظرف نهایی انجام شود. نتیجهٔ آزمون در فرمول ساده، برای فرمول نهایی معتبر نیست.
مقیاسپذیری و انتقال به تولید
در مقیاس آزمایشگاهی، افزودن فاز آبی با همزن کوچک و بهآرامی انجام میشود و ساختار بهراحتی شکل میگیرد. در مقیاس تولید، سرعت افزودن، فاصلهٔ نازل از سطح و توان همزن، همه تغییر میکنند و میتوانند اندازهٔ قطرات را از محدودهٔ هدف خارج کنند.
راهحل اول، افزودن در دمای کنترلشده و با نرخ ثابت است. استفاده از پمپ با دبی تنظیمشده، بهجای افزودن دستی، تکرارپذیری را بالا میبرد. این تغییر کوچک، تفاوت بین بچهای یکسان و بچهای متفاوت را میسازد.
راهحل دوم، انتخاب همزن مناسب است. همزن با برش بالا، قطرات ریز میدهد اما ریسک وارونگی را افزایش میدهد. همزن ملایم با زمان طولانیتر، کنترل بهتری میدهد. تعادل بین این دو، باید در مقیاس میانی آزمایش شود.
راهحل سوم، آزمون در مقیاس میانی است. ساخت یک بچ در ۱۰ تا ۲۰ درصد مقیاس تولید، بیشتر شکافها را آشکار میکند. هزینهٔ این آزمون، بسیار کمتر از هزینهٔ بازفراخوانی یک بچ کامل است.
نکتهٔ آخر، تعریف معیار پذیرش است. اندازهٔ قطرات، هدایت الکتریکی و ظاهر، سه معیار سادهاند که در پایان هر بچ قابل اندازهگیریاند. اگر یکی از این سه خارج از محدوده باشد، محصول نباید بستهبندی شود.
بستهبندی و عمر مفید
بستهبندی این خانواده، باید از تغییر دما و آلودگی جلوگیری کند. ظرف با پمپ بدون هوا، مناسبترین گزینه است، زیرا تماس محصول با هوا را کم میکند و ریسک اکسایش فاز روغنی را کاهش میدهد.
نکتهٔ دوم، سازگاری بسته است. برخی روغنها با پلاستیکهای خاص تعامل دارند و باعث تورم یا شکنندگی میشوند. آزمون سازگاری بسته، بخشی از توسعه است و نباید به پس از تولید موکول شود.
نکتهٔ سوم، عمر مفید است. آزمون پایداری در دمای بالا، مبنای عمر مفید اعلامشده است. برای این خانواده، ترکیب آزمون پایداری فیزیکی با آزمون چالش میکروبی، تصویر کاملتری میدهد.
مستندسازی و پروندهٔ محصول
پروندهٔ هر فرمول باید شامل نسخهٔ دقیق، مشخصات مواد، درصد نمک، روش افزودن، دمای هر مرحله و نتایج آزمونها باشد. این پرونده، مبنای تکرارپذیری و پاسخ به بازرسی است و بدون آن، هر بازتولید یک آزمون جدید خواهد بود.
نکتهٔ دوم، ثبت تغییر تأمینکننده است. امولسیفایر یکسان با گرید متفاوت، میتواند رفتار کاملاً متفاوتی بدهد. ثبت شمارهٔ بچ و گرید، امکان ردیابی علت تغییر را فراهم میکند.
مقایسه با خانوادههای دیگر
در مقایسه با امولسیون روغن در آب، این خانواده حس غنیتر و مقاومت بیشتری در برابر شستهشدن دارد، اما ساخت آن دشوارتر است و گزینهٔ امولسیفایر محدودتری دارد. انتخاب بین این دو، به تجربهٔ حسی هدف و توان فنی تیم بستگی دارد.
در مقایسه با فرمولهای بیآب، این خانواده امکان حمل مواد آبدوست را فراهم میکند و حس سبکتری میدهد، اما ریسک میکروبی بالاتری ایجاد میکند. فرمول بیآب، پایداری میکروبی را ساده میکند اما انعطاف کمتری در مواد فعال دارد.
نکتهٔ سوم، هزینه است. این خانواده، معمولاً هزینهٔ مواد بالاتری از امولسیون ساده دارد و کنترل کیفیت دقیقتری میخواهد. برای محصولاتی که مقاومت در برابر آب و حس محافظ، وعدهٔ اصلی آنهاست، این هزینه توجیه دارد.
انتخاب نهایی، همیشه بر پایهٔ یک معیار نیست. ترکیبی از نیاز پوست، وعدهٔ محصول، توان تولید و هزینه، تصمیم را تعیین میکند. بررسی این چهار عامل پیش از شروع توسعه، از تغییر مسیرهای گرانقیمت در میانهٔ کار جلوگیری میکند.
مواد فعال سازگار و ناسازگار
مواد آبدوست، مانند گلیسرین، پانتنول و برخی عصارهها، در این ساختار بهراحتی حمل میشوند و از مزیت آن بهره میبرند. این مواد در فاز آب حل میشوند و از تماس مستقیم با هوا محافظت میشوند، که پایداری آنها را افزایش میدهد.
مواد با بار بالا، مانند نمکهای اسیدهای آمینه در درصد زیاد، میتوانند ساختار را مختل کنند. حضور این مواد، مقدار کل الکترولیت را افزایش میدهد و نسبت نمک را از محدودهٔ بهینه خارج میکند. بازآزمون پایداری در این حالت، ضروری است.
نکتهٔ سوم، مواد فرار است. برخی مواد فعال فرار، در دمای ساخت تبخیر میشوند و مقدار آنها در محصول نهایی کمتر از نسخه است. افزودن آنها در مرحلهٔ سردکردن، این مشکل را حل میکند، به شرط آنکه با ساختار سازگار باشند.
سه اشتباه در تفسیر نتایج
اشتباه اول، قضاوت پایداری بر پایهٔ ظاهر روز اول است. امولسیون آب در روغن میتواند چند هفته پایدار بماند و سپس بهسرعت جدا شود. قضاوت زودهنگام، تصمیم نادرست را تثبیت میکند و هزینهٔ اصلاح را بالا میبرد.
اشتباه دوم، نسبتدادن جدایی فاز به درصد نمک، بدون بررسی روش ساخت است. سرعت افزودن و دما، اغلب اثر بزرگتری از یک درصد نمک دارند. تفکیک این عوامل، با تغییر یک متغیر در هر آزمون ممکن است.
اشتباه سوم، تعمیم نتیجهٔ نمونهٔ آزمایشگاهی به تولید است. در مقیاس بزرگ، شرایط اختلاط تغییر میکند و پایداری میتواند متفاوت باشد. آزمون در مقیاس میانی، تنها راه معتبر برای اطمینان است.
پرسشهای متداول
پرسش اول: آیا میتوان سولفات منیزیم را با کلرید سدیم جایگزین کرد؟ پاسخ، از نظر فنی ممکن است، اما اثر آن بر ساختار یکسان نیست و باید آزمون شود. برای فرمولهای حساس، استفاده از نمکی که دادهٔ پایداری دارد، انتخاب امنتری است.
پرسش دوم: آیا افزایش نمک، همیشه پایداری را بیشتر میکند؟ پاسخ، نه. هر فرمول محدودهٔ بهینهٔ خود را دارد و بیش از آن، تبلور و تغییر حس ایجاد میکند. تعیین این محدوده، کار آزمون است، نه حدس.
پرسش سوم: آیا این ساختار برای پوست چرب مناسب است؟ پاسخ، با تنظیم درصد روغن و انتخاب روغنهای سبک، میتواند مناسب باشد. حس محافظ این ساختار، برای پوست چرب نیازمند ارزیابی حسی دقیق است.
پرسش چهارم: آیا آزمون سانتریفیوژ جایگزین آزمون نگهداری است؟ پاسخ، نه. سانتریفیوژ، تسریعکننده است و تصویر سریعی میدهد، اما رفتار واقعی در زمان را نشان نمیدهد. این دو آزمون، مکمل یکدیگرند و نه جایگزین.
جمعبندی
امولسیون آب در روغن، فرمولی حساس اما ارزشمند است. سولفات منیزیم، با مکانیزمهای اسمزی و سطحی، پایداری آن را تقویت میکند. کنترل درصد نمک، روش افزودن و دمای ساخت، سه عامل تعیینکنندهٔ موفقیتاند.
برای یادگیری عملی، کارگاه «فرمولاسیون کرم و امولسیون» ساخت این خانواده را تمرین میکند و دورهٔ ویدیویی مبانی، پایهٔ تئوری را پوشش میدهد.
در امولسیون آب در روغن، پایداری از تعادل میآید، نه از مقدار بیشتر امولسیفایر.
ادامهٔ مسیر یادگیری
آموزشهای مرتبط با این مقاله
موضوع این مقاله در سه قالب آموزشی سایت بهصورت گامبهگام دنبال میشود. هر قالب را ببینید و برنامهاش را با زمان و سطح خودتان مقایسه کنید.
دورهٔ ویدیویی
دورهٔ آنلاین زنده
ادامه یادگیری
دوره تخصصی مرتبط: امولسیونهای کامل؛ O/W، W/O، سامانههای HIPE و بافت
تعادل HLB، برش مکانیکی و طراحی بافت حرفهای.

دربارهٔ مسئول سایت و دورهها
دکتر آریا مرادخانی
داروساز، متخصص فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی
این سایت و همهٔ آموزشهای آن توسط دکتر آریا مرادخانی طراحی شده است؛ داروسازی که مسیر حرفهای خود را از داروسازی آغاز کرد و به فرمولاسیون محصولات مراقبتی رسید. همین پیشینه باعث میشود آموزش بر پایهٔ محاسبه، اندازهگیری و آزمون بنا شود، نه بر توصیههای عمومی.
در این سایت سه نوع آموزش ارائه میشود: دورههای ویدیویی پیشضبطشده، دورههای آنلاین زنده و کارگاههای حضوری. برنامهٔ هر دوره، سطح مورد نیاز و شرایط ثبتنام در صفحهٔ همان دوره آمده است و میتوانید پیش از تصمیمگیری آن را ببینید.
- دورههای ویدیویی۳۱ دورهٔ پیشضبطشده با برنامه، محاسبات و آزمونهای پذیرش.دیدن کاتالوگ ←
- دورههای آنلاین زنده۲۰ دورهٔ تعاملی با پرسش و پاسخ مستقیم در همان جلسه.دیدن دورهها ←
- کارگاههای حضوریساخت محصول در آزمایشگاه، با تجهیزات و اصلاح فرمول کنار مدرس.شرایط کارگاه ←
آموزش فرمولاسیون آرایشی