مواد اولیه و مواد مؤثرهسطح: مبتدی۱۷۴ صفحه

خواندن فهرست مواد اولیه (INCI)

از دستور زبان نام‌ها و قواعد ترتیب تا شناخت خانواده‌های مواد، برآورد غلظت از جایگاه، تله‌های برچسب، ایمنی و آلرژن‌ها، نوشتن فهرست درست برای فرمولاتور و پنج برچسب مرجع

نوشتهٔ دکتر آریا مرادخانی — داروساز و متخصص فرمولاسیون

هدف این کتاب: خواندن و نوشتن فهرست مواد اولیه بر پایهٔ INCI، و استخراج اطلاعات واقعی دربارهٔ ترکیب و ادعای محصول.

  • تشخیص خانوادهٔ ماده از نام INCI
  • برآورد نسبی غلظت از ترتیب فهرست
  • شناسایی تله‌های برچسب و ادعاهای گمراه‌کننده

دربارهٔ این کتاب

فهرست مواد اولیه روی بسته، یک متن خوانا نیست؛ یک قرارداد است با قواعد مشخص. کتاب از تاریخچه و نهاد نام‌گذاری INCI شروع می‌کند و تفاوت نام INCI با نام تجاری، شیمیایی و CAS را روشن می‌کند، سپس قواعد ترتیب نزولی، قاعدهٔ ۱٪، رنگ‌ها و علامت «+/−» را توضیح می‌دهد.

دستور زبان نام‌ها، بخش جذاب کتاب است: گیاهی، استر، اتوکسیله، سیلیکون، پلیمر، نمک و مخفف‌ها. با همین دستور زبان می‌توان خانوادهٔ کاربردی یک ماده را از نامش حدس زد؛ مهارتی که در پنج فصل بعدی با مرور خانواده‌های عملکردی تمرین می‌شود.

بخش پایانی به خواندن جایگاه و برآورد غلظت، ادعاهای «بدون…» و «طبیعی»، ایمنی از روی فهرست و نوشتن فهرست درست برای فرمولاتور می‌پردازد. پنج برچسب مرجع، هم برای خواندن و هم برای نوشتن، تمرین عملی کتاب‌اند.

آنچه از این کتاب یاد می‌گیرید

  • تشخیص خانوادهٔ ماده از نام INCI
  • برآورد نسبی غلظت از ترتیب فهرست
  • شناسایی تله‌های برچسب و ادعاهای گمراه‌کننده
  • نوشتن فهرست INCI از فرمول
  • ارزیابی ایمنی مقدماتی از روی فهرست

این کتاب برای چه کسی است؟

فرمولاتورها، کارشناسان خرید و کنترل کیفیت، و مصرف‌کنندگانی که می‌خواهند برچسب را درست بخوانند.

سطح پیشنهادی: مبتدی

حوزه‌های کاری که این کتاب به آن‌ها مربوط است:
  • ارزیابی و خرید مواد اولیه
  • تحقیق و توسعهٔ محصول
  • تأمین و کنترل کیفیت

کاربردهای عملی

  • بازبینی برچسب محصول پیش از چاپ
  • مقایسهٔ فنی دو محصول مشابه بازار
  • آموزش تیم فروش برای پاسخ به پرسش مشتری

فهرست مطالب

۲۰ بخش · ۱۷۴ صفحه
  1. پیش‌گفتار

  2. ۱. INCI چیست: تاریخچه، نهاد نام‌گذاری، فرق با نام تجاری، شیمیایی و CAS

  3. ۲. قواعد برچسب: ترتیب نزولی، قاعدهٔ ۱٪، رنگ‌ها و «+/−»، عطر و آلرژن‌ها، نانو، بازارها

  4. ۳. دستور زبان نام‌ها: گیاهی، استر، اتوکسیله، سیلیکون، پلیمر، نمک، مخفف‌ها

  5. ۴. خانواده‌های کاربردی ۱: آب و حلال‌ها، رطوبت‌گیرها، امولینت‌ها (روغن، استر، سیلیکون)

  6. ۵. خانواده‌های کاربردی ۲: سورفکتانت‌ها و امولسیفایرها — خواندن نوع بار از نام

  7. ۶. خانواده‌های کاربردی ۳: قوام‌دهنده‌ها، فیلم‌سازها، تنظیم‌کننده‌های pH، شلات‌ها، آنتی‌اکسیدان‌ها، نگه‌دارنده‌ها

  8. ۷. خانواده‌های کاربردی ۴: مواد فعال — ویتامین‌ها و مشتق‌ها، اسیدها، پپتیدها، عصاره‌ها؛ نام ≠ دوز

  9. ۸. فیلترهای UV، رنگ‌ها و پیگمان‌ها، صدفی‌ها، عطر و مواد معطر

  10. ۹. خواندن جایگاه: برآورد غلظت از ترتیب، لنگرهای ۱٪، تله‌های برچسب

  11. ۱۰. ادعاهای «بدون…»، «طبیعی»، «ارگانیک»، ISO 16128، «هیپوآلرژنیک»، «غیرکومدون‌زا»: فهرست چه می‌گوید

  12. ۱۱. ایمنی از روی فهرست: آلرژن‌های اعلام‌شده، مواد محدود و ممنوع، پوست حساس، بارداری، کودک

  13. ۱۲. INCI برای فرمولاتور: نوشتن فهرست از فرمول؛ مواد مرکب تجاری، آب عصاره‌ها، نمک‌های درجا، نگه‌دارندهٔ مواد اولیه، CosIng

  14. ۱۳. کارگاه: پنج برچسب مرجع — خواندن (مصرف‌کننده) و نوشتن (فرمولاتور)

  15. ۱۴. عیب‌یابی، مرجع رسمی و ترجمهٔ فارسی برچسب: خطاهای رایج، تفاوت بازارها، بازرسی

  16. ۱۵. نتیجه‌گیری: نقشهٔ خواندن در ده پرسش

  17. پیوست ۱ — واژه‌نامهٔ فارسی — EN

  18. پیوست ۲ — کتاب‌نامه

  19. پیوست ۳ — جدول‌ها، فرم‌ها و ابزارهای کار

  20. دربارهٔ نویسنده و مجموعه

پیش‌نمایش کتاب

بخشی از فصل‌های نخست

پیش‌گفتار

بسته را برمی‌گردانید. زیر نام تجاری، زیر ادعاها و زیر تصویر گل و برگ، فهرستی با حروف ریز لاتین آمده است: Aqua, Glycerin, Caprylic/Capric Triglyceride, Cetearyl Alcohol, Niacinamide, Phenoxyethanol, Parfum, Limonene. این فهرست، تنها بخش بسته است که قانون آن را به زبانی واحد در سراسر جهان الزامی کرده است؛ و در عین حال، کمتر خوانده‌شده‌ترین بخش آن است. این کتاب برای خواندن همین چند خط نوشته شده است.

چرا یک کتاب برای «فهرست»؟

در جلدهای پیشین این مجموعه، هر جا از ماده‌ای سخن گفتیم، نام INCI آن را در پرانتز آوردیم؛ اما هیچ‌گاه خودِ نظام نام‌گذاری را توضیح ندادیم: چرا آب «Aqua» است و در آمریکا «Water»؛ چرا روغن آرگان Argania Spinosa Kernel Oil نوشته می‌شود؛ چرا «PEG-40 Hydrogenated Castor Oil» یک امولسیفایر است و عدد ۴۰ چه می‌گوید؛ چرا نگه‌دارنده تقریباً همیشه در دو-سوم پایانی فهرست می‌آید و این جایگاه چه چیزی دربارهٔ باقی مواد فاش می‌کند.

فهرست مواد، سه خوانندهٔ متفاوت دارد و این کتاب برای هر سه نوشته شده است:

دربارهٔ خواننده «مصرف‌کنندهٔ آگاه»، چه می‌خواهد: بداند چه چیزی روی پوستش می‌گذارد؛ آلرژن خود را پیدا کند؛ فریب نخورد؛ کدام فصل‌ها: ۱ تا ۳، ۹ تا ۱۱، ۱۳ (بخش خواندن).

دربارهٔ خواننده «فروشنده، مشاور، داروساز»، چه می‌خواهد: محصول را از روی فهرست ارزیابی و مقایسه کند و به پرسش مشتری پاسخ دهد؛ کدام فصل‌ها: ۴ تا ۸، ۹ تا ۱۱، ۱۴.

دربارهٔ خواننده «فرمولاتور و مسئول فنی»، چه می‌خواهد: فهرستی درست، کامل و قانونی از فرمول بنویسد؛ کدام فصل‌ها: ۲، ۳، ۱۲، ۱۳ (بخش نوشتن)، ۱۴، پیوست‌ها.

آنچه این کتاب نیست

  • دایرة‌المعارف مواد نیست. عملکرد پوستی نیاسینامید، رتینول، هیالورونیک و گیاهان در جلدهای

خودشان آمده است؛ اینجا یاد می‌گیریم آن‌ها و مشتق‌هایشان را در فهرست بشناسیم و از جایگاهشان چیزی بفهمیم.

  • فهرست «مواد خوب و بد» نیست. هیچ ماده‌ای به صرف نام، خوب یا بد نیست؛ غلظت، فرمول،

کاربرد و فرد تعیین‌کننده‌اند. امتیازدهی‌های ساده‌انگارانهٔ اپلیکیشن‌ها را نقد می‌کنیم.

  • راهنمای ثبت نیست. مراحل ثبت و پروندهٔ محصول در جلد ۴۸ می‌آید؛ اینجا فقط الزامات

برچسب فهرست مواد در بازارهای اصلی را می‌خوانیم.

ساختار کتاب

بخش یک (فصل ۱ تا ۳) نظام INCI را معرفی می‌کند: تاریخچه و نهاد، قواعد برچسب و دستور زبان نام‌ها. بخش دو (فصل ۴ تا ۸) خانواده‌های کاربردی مواد را از روی نام می‌شناساند: آب و حلال و امولینت، سورفکتانت و امولسیفایر، قوام‌دهنده و نگه‌دارنده و شلات، مواد فعال، فیلتر و رنگ و عطر. بخش سه (فصل ۹ تا ۱۲) هنر خواندن را کامل می‌کند: برآورد غلظت از جایگاه، تله‌ها، ادعاهای «بدون…» و «طبیعی»، ایمنی از روی فهرست، و نوشتن فهرست برای فرمولاتور. بخش چهار (فصل ۱۳ و ۱۴) کارگاه پنج برچسب و عیب‌یابی است و بخش پنج (فصل ۱۵) نقشهٔ خواندن ده‌پرسشی. پیوست‌ها جدول‌های مرجع پیشوند/پسوند، نام‌های پرتکرار و آلرژن‌ها را می‌آورند.

سه سطح شواهد

در پایان هر فصل، جدولی سه‌سطحی می‌آید: تثبیت‌شده (فرهنگ PCPC، CosIng، مقررات)، نوظهور (برچسب دیجیتال، هماهنگی بین‌المللی، ابزارهای تحلیل) و روند تجاری («بدون مواد شیمیایی»، غبار فرشته، امتیازهای رنگی).

چهار خط سرخ این کتاب

  • فهرست، دستور ساخت نیست — نام‌ها را می‌گوید، نه درصدها، نه فرایند، نه کیفیت مواد.
  • ترتیب، بازه می‌دهد نه عدد — جایگاه فقط حد بالا و پایین احتمالی را نشان می‌دهد.
  • نام ≠ دوز ≠ اثر — حضور یک نام، اثر آن را تضمین نمی‌کند.
  • «بدون X» یعنی «با Y» — هر حذفی، جایگزینی دارد که باید در فهرست پیدا شود.

یک جملهٔ راهنما

فهرست مواد، صادق‌ترین جملهٔ روی بسته است — اگر زبانش را بدانید.


۱. INCI چیست: تاریخچه، نهاد نام‌گذاری، فرق با نام تجاری، شیمیایی و CAS

پرسش این فصل: این نام‌های لاتین از کجا آمده‌اند، چه کسی آن‌ها را تعیین می‌کند، و چرا یک ماده می‌تواند هم‌زمان چهار یا پنج نام داشته باشد؟

۱-۱ تعریف

INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients؛ نام‌گذاری بین‌المللی مواد آرایشی) نظامی از نام‌های یکتا برای مواد اولیهٔ محصولات آرایشی و بهداشتی است که برای برچسب‌گذاری طراحی شده است: هر ماده یک نام، در همهٔ کشورها، مستقل از زبان و برند. این نام نه نام شیمیایی رسمی (IUPAC) است، نه نام تجاری، نه نام عامیانه؛ یک زبان قراردادی برچسب است که سه هدف دارد:

شفافیت برای مصرف‌کننده: یافتن ماده‌ای که به آن حساسیت دارد، در هر کشور.

قابلیت بازرسی: مرجع رسمی و پزشک بتوانند ترکیب را بخوانند.

تجارت بین‌المللی: یک فهرست برای چندین بازار.

۱-۲ تاریخچهٔ کوتاه

۱۹۷۳: انجمن CTFA (ایالات متحده) نخستین Cosmetic Ingredient Dictionary را منتشر کرد؛ نام‌ها «CTFA Adopted Names» نامیده می‌شدند.

۱۹۷۷: FDA برچسب فهرست مواد را برای محصولات خرده‌فروشی الزامی کرد (21 CFR 701.3) با ارجاع به همین فرهنگ.

۱۹۹۳: نام‌ها «INCI» نام گرفتند؛ هماهنگی با اروپا.

۱۹۹۶ تا ۱۹۹۷: اتحادیهٔ اروپا برچسب INCI را الزامی کرد (دستورالعمل 76/768 اصلاحی) و فهرست مرجع (Inventory) را منتشر کرد.

۲۰۰۶: پایگاه CosIng کمیسیون اروپا راه‌اندازی شد.

۲۰۰۹: Regulation (EC) 1223/2009، ماده ۱۹: الزام برچسب INCI، قاعدهٔ ۱٪، رنگ‌ها، نانو.

۲۰۰۷ تا امروز: CTFA به PCPC (Personal Care Products Council) تغییر نام داد؛ فرهنگ به ویرایش‌های متوالی رسید (ویرایش ۱۶ به بعد، چاپی و برخط wINCI).

۲۰۲۳: Regulation (EU) 2023/1545: فهرست آلرژن‌های عطر از ۲۶ به ۸۰ گسترش یافت (اجرای تدریجی تا ۲۰۲۸).

۱-۳ چه کسی نام می‌دهد؟

نام‌های INCI را کمیتهٔ نام‌گذاری INC (International Nomenclature Committee) زیر نظر PCPC تعیین می‌کند. فرایند:

  1. تأمین‌کننده یا سازنده برای مادهٔ جدید درخواست می‌دهد (با ساختار شیمیایی، روش تولید، منبع).
  2. کمیته طبق قواعد نام‌گذاری (Nomenclature Conventions) نام می‌سازد یا نام موجود را

اختصاص می‌دهد.

  1. نام در فرهنگ PCPC ثبت می‌شود؛ کمیسیون اروپا آن را در CosIng می‌آورد (گاهی با تأخیر یا

با تفاوت‌های کوچک).

نام INCI مالکیت ندارد؛ هر کس می‌تواند ماده‌ای با آن نام تولید کند. به همین دلیل نام INCI چیزی دربارهٔ کیفیت، خلوص یا منبع نمی‌گوید.

۱-۴ چهار نام برای یک ماده

دربارهٔ نوع نام «نام INCI»، نمونه: Tocopheryl Acetate؛ کاربرد: برچسب.

دربارهٔ نوع نام «نام شیمیایی (IUPAC)»، نمونه: [2,5,7,8-tetramethyl-2-(4,8,12-trimethyltridecyl)chroman-6-yl] acetate؛ کاربرد: شیمی، ثبت.

دربارهٔ نوع نام «شمارهٔ CAS»، نمونه: 7695-91-2 (dl-α) · 58-95-7 (d-α)؛ کاربرد: شناسایی یکتا در پایگاه‌ها، SDS، گمرک.

دربارهٔ نوع نام «شمارهٔ EC (EINECS)»، نمونه: 231-710-0؛ کاربرد: ثبت اروپا.

دربارهٔ نوع نام «نام تجاری»، نمونه: نام‌های تأمین‌کننده‌های مختلف؛ کاربرد: خرید.

دربارهٔ نوع نام «نام عامیانه / بازاریابی»، نمونه: «ویتامین E»؛ کاربرد: تبلیغ (روی برچسب فهرست مجاز نیست).

نکته: یک نام INCI می‌تواند چندین CAS داشته باشد (ایزومرها، درجه‌های مختلف) و برعکس، یک CAS می‌تواند در چند نام INCI ظاهر شود (مثلاً گلیسرین گیاهی و سنتزی هر دو Glycerin). INCI دربارهٔ منبع (گیاهی/سنتزی/حیوانی) سکوت می‌کند مگر در نام‌های گیاهی و برخی مشتق‌های حیوانی.

۱-۵ تفاوت‌های منطقه‌ای که باید بشناسید

موضوعاروپا (CosIng)ایالات متحده (PCPC/FDA)ایران (مرجع رسمی)
آبAquaWaterهر دو پذیرفته؛ طبق فهرست رسمی
عطرParfumFragranceمعمولاً Parfum یا Fragrance
رنگ‌هاCI 77891Titanium Dioxide یا نام FD&C/D&CCI رایج
نام‌های لاتین گیاهانالزامی (جنس گونه + اندام + شکل)نام رایج انگلیسی همراه با لاتین مجازلاتین رایج
۲۶/۸۰ آلرژن عطرالزامی بالای آستانهالزامی نیست (MoCRA: بحث در جریان)طبق ضوابط جاری
زبانINCI لاتین/انگلیسی؛ ترجمهٔ نام‌های رایج در برخی کشورهاانگلیسیبرچسب فارسی + فهرست INCI لاتین

برای فرمولاتور ایرانی: فهرست رسمی مواد مجاز و نام‌گذاری را از سازمان غذا و دارو بگیرید؛ الگوی رایج، INCI لاتین مطابق CosIng است. نسخهٔ جاری ضوابط برچسب را پیش از هر چاپ بررسی کنید.

۱-۶ کجا نام‌ها را جست‌وجو کنیم

منبعچه داردمحدودیت
CosIng (ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing)نام INCI، CAS، EC، عملکردها، محدودیت‌های پیوست‌هاعملکرد «اعلامی» است نه ارزیابی؛ گاهی از فرهنگ PCPC عقب است
فرهنگ PCPC (wINCI، اشتراکی)نام رسمی، تعریف، تأمین‌کنندگان، نام‌های تجاریپولی
برگهٔ فنی تأمین‌کننده (TDS) و CoAنام INCI محصول مرکب با درصد اجزاباید با CosIng تطبیق داده شود
SDSCAS و ترکیبگاهی نام INCI ندارد
**اپلیکیشن‌

پیش‌نمایش برای آشنایی با سبک کتاب است؛ متن کامل پس از خرید در دسترس قرار می‌گیرد.

دوره‌ها و کارگاه‌های مرتبط

همهٔ دوره‌ها

این کتاب را می‌توانید با آموزش‌های مکمل همان موضوع ادامه دهید: دورهٔ ویدیویی برای مرور ساخت‌یافتهٔ مبانی، کارگاه حضوری برای کار عملی در آزمایشگاه و کلاس آنلاین برای پرسش‌وپاسخ زنده.

دکتر آریا مرادخانی، داروساز و متخصص فرمولاسیون آرایشی و بهداشتی، در داروخانه
دکتر آریا مرادخانی — داروساز و مدرس فرمولاسیون

نویسنده و مسئول آموزشی

دکتر آریا مرادخانی

داروساز، متخصص فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی

دکتر آریا مرادخانی دارای دکترای حرفه‌ای داروسازی (PharmD) از دانشگاه تهران است. مسیر حرفه‌ای او از داروسازی آغاز شد و به فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی رسید؛ حوزه‌ای که در آن، دقت علمی داروساز با تجربهٔ ساخت محصول در آزمایشگاه پیوند می‌خورد.

کتاب‌های این مجموعه از همین تجربه شکل گرفته‌اند: هر عنوان با پرسش‌های مشخص آغاز می‌شود، مبانی علمی را به زبان کاربردی توضیح می‌دهد و با فرمول‌ها، جدول‌ها و آزمون‌های قابل اجرا ادامه پیدا می‌کند. هدف این است که خواننده پس از مطالعه بتواند دربارهٔ انتخاب مواد، پایداری و ایمنی محصول تصمیم مستدل بگیرد، نه اینکه فقط فهرستی از مواد را حفظ کند.

  • دکترای حرفه‌ای داروسازی (PharmD)، دانشگاه تهران
  • تخصص در توسعه، طراحی و بهینه‌سازی فرمولاسیون آرایشی و بهداشتی
  • تجربهٔ فرمولاسیون محصولات مراقبت پوست، مو، شوینده و محصولات بهداشتی
  • آموزش تکنیک‌های فرمولاسیون در دوره‌ها، کارگاه‌ها و کتاب‌های تخصصی

قدم بعدی

این کتاب را در آزمایشگاه تمرین کنید

اگر می‌خواهید همان موضوع را به‌صورت عملی و با اصلاح فرمول در کنار مدرس تمرین کنید، کارگاه حضوری متناظر را ببینید.