یکی از پرتکرارترین درخواستهای بازار، کرمی است که هم مرطوبکننده باشد و هم سنگین نباشد. پاسخ فنی این درخواست، در خانوادهای از امولسیونها نهفته است که فاز داخلی آنها بیش از ۷۴ درصد حجم را میگیرد و به آنها امولسیون با فاز داخلی بالا میگویند. در این ساختار، آب بیشتر حجم فرمول را پر میکند اما در قطرات بسیار ریز و با پوششی محکم محبوس میشود، و همین معماری، حس سبک و آبرسانی همزمان میدهد.
این مقاله ساختار این خانواده، دلیل پایداری آن، نقش الکترولیت و برش، و روش ساخت گامبهگام را بررسی میکند. هدف، فهم معماری قطره است تا تصمیمهای فرمولاسیون بر پایهٔ منطق گرفته شود، نه بر پایهٔ تکرار یک نسخهٔ آماده.
این ساختار چیست و چرا سبک است
در امولسیون معمولی، فاز روغنی و فاز آبی تقریباً هموزناند و درصد روغن تعیینکنندهٔ حس محصول است. در ساختار با فاز داخلی بالا، درصد آب از حد بستهبندی کرهها فراتر میرود و قطرات آب، در فضای محدود فاز پیوسته، به هم فشرده میشوند و شکل چندوجهی میگیرند. این فشردگی، خودش مانع حرکت قطرات و مانع جدایی فاز میشود.
نتیجهٔ حسی این ساختار، سبکی چشمگیر است. محصول روی پوست پخش میشود، آب آزاد میکند و لایهٔ روغنی نازکی باقی میگذارد. به همین دلیل، این خانواده برای کرمهای روز، لوسیونهای سبک، محصولات بعد از آفتاب و محصولات با ادعای آبرسانی انتخاب جذابی است.
نکتهٔ دوم، صرفهٔ اقتصادی است. آب، ارزانترین مادهٔ فرمول است و افزایش سهم آن، هزینهٔ مواد را بهطور مستقیم کم میکند. این مزیت، در محصولات با حجم بالا و رقابت قیمتی، اهمیت زیادی دارد و دلیل اصلی محبوبیت تجاری این خانواده است.
نکتهٔ سوم، محدودیت است. این ساختار، حساس به نسبتها، دما و برش است و در مقیاس تولید، دشواریهای خودش را دارد. بدون درک این حساسیت، فرمول در بچ کوچک عالی و در بچ بزرگ ناپایدار میشود؛ الگویی که در بسیاری از کارگاههای کوچک دیده میشود.
معماری قطره و پایداری
در درصدهای بالای فاز داخلی، قطرات آب آنقدر به هم نزدیک میشوند که لایهٔ امولسیفایر بین آنها به فیلم نازکی تبدیل میشود. پایداری محصول، دیگر به چسبندگی کلی امولسیفایر بستگی ندارد، بلکه به استحکام همین فیلم نازک وابسته است. اگر فیلم در نقطهای نازک شود، قطرات به هم میپیوندند و ساختار فرو میریزد.
برای پایدارماندن این فیلم، به ترکیبی از امولسیفایر نیاز است: یک جزء اصلی که سطح را بپوشاند و یک جزء کمکی که فیلم را متراکم کند. این ترکیب، در بسیاری از فرمولهای تجاری، از یک امولسیفایر آنیونی و یک الکل چرب بلندزنجیره ساخته میشود.
نکتهٔ سوم، نقش اندازهٔ قطره است. قطرات ریزتر، فیلمهای بیشتری میسازند و ساختار یکنواختتری میدهند؛ قطرات درشت، نقاط ضعف بیشتری ایجاد میکنند. برش کافی و کنترلشده، اندازهٔ قطره را در محدودهٔ هدف نگه میدارد و همین، مرز بین فرمول پایدار و ناپایدار است.
امولسیفایر: چرا مقدار زیاد کافی نیست
خطای رایج، افزایش درصد امولسیفایر برای رسیدن به پایداری است. در این ساختار، افزایش بیرویهٔ امولسیفایر، حس سنگین و چسبندگی ایجاد میکند و بهجای پایداری، محصولی میسازد که روی پوست کشیده میشود. راه درست، انتخاب امولسیفایر مناسب و ترکیب آن با یک جزء ساختارساز است.
امولسیفایرهای آنیونی با زنجیرهٔ چرب بلند، در این کاربرد رایجترند، زیرا بار سطحی ایجاد میکنند و دفع بین قطرات را افزایش میدهند. این دفع، از بههمپیوستن قطرات در فشار بالا جلوگیری میکند و کمک بزرگی به پایداری است.
امولسیفایرهای غیر یونی نیز کاربرد دارند، اما در درصدهای بالا، حساسیت بیشتری به دما نشان میدهند و میتوانند در دمای انبار، ساختار را تغییر دهند. انتخاب بین این دو خانواده، به اقلیم هدف و شرایط نگهداری بستگی دارد، نه به ترجیح شخصی.
نکتهٔ چهارم، نسبت امولسیفایر به فاز روغنی است. در این ساختار، فاز روغنی کم است و امولسیفایر باید در همان مقدار کم حل شود. اگر حلالیت امولسیفایر در فاز روغنی کافی نباشد، بخشی از آن در فصل مشترک حاضر نمیشود و پوشش ناقص میماند.
الکترولیت و فشار اسمزی
حضور الکترولیت در فاز آبی، یکی از ابزارهای کلاسیک پایدارسازی این خانواده است. نمک، فشار اسمزی قطرات را افزایش میدهد و از انتقال آب از قطرهای به قطرهٔ دیگر جلوگیری میکند. نتیجه، توزیع اندازهٔ پایدارتر و عمر مفید طولانیتر است.
این اثر، در نسبتهای بالای فاز داخلی اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا قطرات به هم نزدیکاند و هر جابهجایی آب، اثر بزرگتری دارد. درصد نمک باید با آزمون تعیین شود؛ مقدار کم اثر ندارد و مقدار زیاد، تبلور و تغییر حس ایجاد میکند.
نکتهٔ سوم، سازگاری نمک با نگهدارنده و مواد فعال است. برخی نگهدارندهها در حضور الکترولیت فعالیت کمتری دارند و برخی مواد فعال، در فشار اسمزی بالا ناپایدارتر میشوند. آزمون چالش و آزمون پایداری، باید با نسخهٔ نهایی و در حضور نمک انجام شود.
برش و مقیاس
برش، ابزار ساختن قطرات ریز است، اما بیش از حد آن ساختار را میشکند. در این خانواده، پنجرهٔ برش باریک است: برش کم، قطرات درشت و ناپایدار میدهد؛ برش زیاد، ساختار را تخریب میکند و محصول را شل میکند. یافتن این پنجره، بخش اصلی توسعه است.
در مقیاس تولید، این پنجره باریکتر میشود. همزن بزرگ با پرهٔ متفاوت، برش ناهمگون در نقاط مختلف مخزن ایجاد میکند و بخشی از محصول برش کم و بخشی برش زیاد میگیرد. نتیجه، محصولی با حس و پایداری متغیر در یک بچ است.
راهحل عملی، انتخاب همزن مناسب و کنترل زمان است. همزن با هندسهٔ مشخص و سرعت ثابت، تکرارپذیری بهتری میدهد. ثبت زمان و سرعت در هر بچ، امکان مقایسه و اصلاح را فراهم میکند و جلوی آزمون و خطای پرهزینه را میگیرد.
نکتهٔ آخر، آزمون در مقیاس میانی است. ساخت یک بچ در ۱۰ تا ۲۰ درصد مقیاس تولید، پیش از سرمایهگذاری در بچ کامل، بیشتر شکافها را آشکار میکند. هزینهٔ این آزمون، در مقابل هزینهٔ بازفراخوانی، ناچیز است.
روش ساخت گامبهگام
گام اول، آمادهسازی فاز آبی است: حل کامل نمک و مواد آبدوست در آب، با همزدن آرام و بدون ایجاد کف. کف در فاز آبی، بعداً حبابهای ریز در محصول میسازد و ظاهر آن را تیره یا مات میکند.
گام دوم، آمادهسازی فاز روغنی است: حل امولسیفایر و الکل چرب در فاز روغنی با گرمکردن ملایم. دمای این مرحله باید از نقطهٔ ذوب اجزا بالاتر باشد، اما نه آنقدر بالا که اجزای حساس آسیب ببینند.

گام سوم، افزودن تدریجی فاز آبی به فاز روغنی با برش کنترلشده است. در ابتدا، فاز آبی کمکم افزوده میشود تا امولسیون پایه شکل بگیرد؛ سپس سرعت افزودن افزایش مییابد. افزودن سریع از ابتدا، اغلب به وارونگی فاز یا قطرات درشت منجر میشود.
گام چهارم، سردکردن آهسته با برش ملایم است. سردکردن سریع، تنش ایجاد میکند و ساختار را ناهمگون میسازد. در پایان، افزودن اجزای حساس به حرارت در دمای پایینتر و همزدن کوتاه، محصول را کامل میکند.
آزمونها
آزمون اصلی این خانواده، مشاهدهٔ ظاهر و اندازهگیری قطرات است. یکنواختی ظاهر، نشانهٔ توزیع باریک است؛ نقاط روشن یا تیره، نشانهٔ قطرات درشت یا حباب هوا. میکروسکوپ نوری ساده، برای این ارزیابی کافی است.
- بازرسی ظاهری در روز اول و پس از یک هفته.
- مشاهدهٔ قطرات با میکروسکوپ نوری.
- آزمون نگهداری در ۴۰ و ۵۰ درجه.
- آزمون چرخهٔ حرارتی سهمرحلهای.
- آزمون سانتریفیوژ برای جدایی فاز.
- اندازهگیری ویسکوزیته در دو سرعت برش.
نکتهٔ مهم، آزمون در دمای بالا است. ساختار با فاز داخلی بالا در گرما میتواند شل شود یا آب بیندازد. این تغییر، در آزمون نگهداری در ۵۰ درجه آشکار میشود و باید پیش از تولید بررسی شود، نه پس از شکایت مصرفکننده.
حس و بافت
حس این محصول، به دو عامل بستگی دارد: اندازهٔ قطرات و ترکیب فاز روغنی. قطرات ریز، حس صاف و مخملی میدهند؛ قطرات درشت، حس خنک و آبیتر. ترکیب فاز روغنی، ماندگاری و نرمی پس از جذب را تعیین میکند.
نکتهٔ دوم، رفتار در حین مالش است. محصول با فاز داخلی بالا، در حین مالش آب آزاد میکند و حس خنکی ایجاد میکند. این حس، برای محصولات تابستانی و بعد از آفتاب جذاب است، اما برای محصولات شب، ممکن است مطلوب نباشد.

نکتهٔ سوم، باقیماندهٔ سطحی است. محصولی که آب زیادی دارد، پس از تبخیر آب، ممکن است لایهٔ روغنی نازکی باقی بگذارد. اگر این لایه ناکافی باشد، حس خشکی ایجاد میشود؛ اگر بیش از حد باشد، حس چربی میدهد. تعادل، با آزمون حسی روی پوست هدف تعیین میشود.
خطاهای رایج
- افزودن سریع فاز آبی و ایجاد قطرات درشت.
- افزایش امولسیفایر بهجای اصلاح ترکیب آن.
- نادیدهگرفتن نقش الکترولیت در پایداری.
- برش بیش از حد و شکستن ساختار.
- تعمیم نتیجهٔ بچ آزمایشگاهی به تولید.
- قضاوت پایداری فقط بر پایهٔ ظاهر روز اول.
این خطاها، در تیمهایی که فرمول را از یک نسخهٔ آماده کپی میکنند، شایعترند. نسخهٔ آماده، شرایط تجهیزات و مواد اولیهٔ خودش را دارد؛ انتقال آن به شرایط دیگر، بدون بازآزمون، ریسک بزرگی است.
کاربردها
این خانواده، در کرمهای روز سبک، لوسیونهای بدن، محصولات بعد از آفتاب و محصولات آبرسان کاربرد گستردهای دارد. در محصولات ضدآفتاب، ساختار سبک آن میتواند حس مصرف را بهتر کند، به شرط آنکه یکنواختی فیلم حفظ شود.
در محصولات کودک، سبکی و کمبودن فاز روغنی مزیت است، اما سازگاری مواد باید با دقت ارزیابی شود. در محصولات مردانه، حس غیرچرب و جذب سریع، مزیت اصلی این ساختار است.
نکتهٔ سوم، ترکیب با مواد فعال است. مواد آبدوست در فاز داخلی حل میشوند و بهراحتی حمل میشوند؛ مواد روغنی در فاز پیوسته قرار میگیرند. این تقسیمبندی، امکان ساخت محصولات چندمنظوره را فراهم میکند.
فیزیک پایداری در این ساختار
برای فهم پایداری، باید به دو پدیدهٔ جدا نگاه کرد: خامهایشدن و بههمپیوستن. خامهایشدن، حرکت قطرات به سمت بالا یا پایین است و در ساختار با فاز داخلی بالا، بهدلیل فشردگی زیاد، بسیار کند میشود. بههمپیوستن، ادغام دو قطره در یک قطرهٔ بزرگتر است و تهدید اصلی این خانواده بهشمار میرود.
برای کندکردن بههمپیوستن، سه ابزار وجود دارد: افزایش استحکام فیلم سطحی، افزایش دفع الکترواستاتیکی و افزایش ویسکوزیتهٔ فاز پیوسته. ابزار اول و دوم از مسیر امولسیفایر و الکترولیت میآیند و ابزار سوم از مسیر افزودنیهای غلظتدهنده. ترکیب هر سه، پایداری را بهشکل چشمگیری بالا میبرد.
نکتهٔ سوم، اثر دما بر این تعادل است. در دمای بالا، ویسکوزیتهٔ فاز پیوسته کم میشود و حرکت قطرات سریعتر. اگر فیلم سطحی هم در گرما نرم شود، پایداری بهسرعت کاهش مییابد. به همین دلیل، آزمون در ۵۰ درجه برای این خانواده اجباری است و نتیجهٔ آزمون در دمای اتاق کافی نیست.
نکتهٔ چهارم، اثر فشار مکانیکی است. در حین پمپاژ، پرکردن و حمل، محصول تحت فشار و برش قرار میگیرد. ساختاری که در ظرف پایدار است، ممکن است در پمپ شکسته شود و پس از چند روز آب بیندازد. آزمون شبیهسازی حمل، بخشی از توسعهٔ تجاری است.
انتخاب فاز روغنی
در این خانواده، فاز روغنی کم است و نقش آن، بیش از تأمین حس، تأمین حلالیت امولسیفایر و ساختار فیلم است. روغنهای سبک با قطبیت کم، اغلب انتخاب امنتری هستند، زیرا با سر قطبی امولسیفایر رقابت نمیکنند و پوشش یکنواختتری میدهند.
نکتهٔ دوم، امولینتهای جامد و نیمهجامد هستند. افزودن مقدار کمی الکل چرب یا استر جامد، استحکام فیلم را افزایش میدهد و حس غنیتری میدهد. همین مقدار کم، اغلب تفاوت بین محصولی است که آب میاندازد و محصولی که ماهها پایدار میماند.
نکتهٔ سوم، سازگاری با مواد فعال روغنی است. برخی مواد فعال، مانند ضدآفتابهای آلی، در فاز روغنی حل میشوند و میتوانند ساختار فیلم را مختل کنند. در فرمولهای ضدآفتاب با این ساختار، آزمون یکنواختی فیلم و آزمون پایداری، دو الزام جداییناپذیرند.
نقش غلظتدهنده
بسیاری از فرمولهای تجاری این خانواده، مقدار کمی غلظتدهندهٔ آبی دارند. این افزودنی، ویسکوزیتهٔ فاز پیوسته را بالا میبرد و حرکت قطرات را کند میکند، بدون آنکه درصد روغن افزایش یابد. نتیجه، پایداری بهتر با حفظ حس سبک است و همین ترکیب ساده، در بسیاری از محصولات تجاری سبک دیده میشود.
نکتهٔ دوم، انتخاب نوع غلظتدهنده است. پلیمرهای آکریلیک، ویسکوزیتهٔ بالا با درصد کم میدهند اما به pH حساساند. صمغهای طبیعی، حس نرمتری میدهند اما در برابر الکترولیت حساسترند. انتخاب، به ترکیب کامل فرمول بستگی دارد.
نکتهٔ سوم، ترتیب افزودن است. افزودن غلظتدهنده پس از تشکیل امولسیون، ساختار را یکنواختتر میکند و ریسک تخریب قطرات را کم میکند. افزودن پیش از امولسیونسازی، برش را دشوارتر میکند و ممکن است قطرات درشت بسازد.
سه پرسش متداول
پرسش اول: آیا هر امولسیفایری در این ساختار کار میکند؟ پاسخ، نه. امولسیفایر باید توان پوشش سطح بزرگ قطرات را داشته باشد و در فاز روغنی کم حل شود. امولسیفایر ضعیف، در درصدهای بالای آب، ساختار را از دست میدهد.
پرسش دوم: آیا این ساختار برای پوست چرب مناسب است؟ پاسخ، اغلب بله؛ سبکی آن مزیت است. اما نوع روغن و درصد امولینت باید با نوع پوست تنظیم شود و نباید با تکیه بر سبکی، از آزمون روی پوست هدف صرفنظر کرد.
پرسش سوم: آیا میتوان این ساختار را بدون همزن با برش بالا ساخت؟ پاسخ، برای نمونههای کوچک با برش متوسط ممکن است، اما یکنواختی و پایداری معمولاً کمتر است. برای تولید، همزن با کنترل برش ضروری است.
مستندسازی و تکرارپذیری
برای تکرارپذیری، چهار عدد باید در هر بچ ثبت شود: سرعت و زمان برش، دمای فازها در لحظهٔ اختلاط، دمای پایان سردکردن و ویسکوزیتهٔ نهایی. این چهار عدد، در کنار ظاهر و اندازهٔ قطرات، پروندهٔ فنی محصول را میسازند و علت اختلاف بچها را آشکار میکنند.
نکتهٔ دوم، تعریف معیار پذیرش است. اگر اندازهٔ قطرات یا ویسکوزیته خارج از محدودهٔ هدف باشد، محصول نباید بستهبندی شود. تعریف این معیار، پیش از تولید، از رسیدن محصول ناپایدار به بازار جلوگیری میکند و هزینهٔ بازفراخوانی را حذف میسازد.
نکتهٔ سوم، آموزش اپراتور است. ساختار با فاز داخلی بالا، به یک اشتباه کوچک در ترتیب افزودن حساس است. آموزش با ویدیوی فرایند بچ مرجع و تکرار عملی، مطمئنترین راه انتقال این دانش است.
اقتصاد و بازار
این خانواده، از نظر تجاری جذاب است: هزینهٔ مواد کمتر، حس سبکتر و امکان ادعای آبرسانی. این سه، در بازار محصولات روزمره مزیت روشنی میسازند و توضیح میدهند که چرا بسیاری از برندها این ساختار را در سبد خود دارند.
نکتهٔ دوم، تفاوت با محصولات پرروغن است. مصرفکنندهای که به کرم سنگین عادت دارد، ممکن است این محصول را «کماثر» بداند، در حالی که آبرسانی آن میتواند بیشتر باشد. آموزش بازار، بخشی از موفقیت تجاری است.
نکتهٔ سوم، بستهبندی است. محصول سبک، معمولاً در ظرف پمپ یا تیوب ارائه میشود تا از آلودگی و تبخیر آب جلوگیری شود. انتخاب بسته، بخشی از طراحی محصول است و بر پایداری در طول عمر مفید اثر میگذارد.
نکتهٔ چهارم، ارتباط با فصل است. این ساختار در تابستان و اقلیم گرم، حس مطلوبتری میدهد و در زمستان ممکن است ناکافی بهنظر برسد. برای بازارهای چهارفصل، نسخهٔ غنیتر با درصد روغن بیشتر، مکمل منطقی سبد است.
در پایان، یک آزمون ساده برای ارزیابی این ساختار پیشنهاد میشود: نمونه را در سه ظرف بریزید و در ۵، ۲۵ و ۴۵ درجه نگه دارید و در روزهای ۱، ۷، ۱۴ و ۲۸ ظاهر و ویسکوزیته را ثبت کنید. جدول حاصل، بیش از هر توصیف کیفی، پایداری واقعی فرمول را نشان میدهد و مبنای تصمیم بعدی میشود.
اگر تنها یک عدد از این مقاله ثبت شود، ویسکوزیته پس از چرخهٔ حرارتی باشد؛ همان عدد، تفاوت فرمول پایدار و فرمول شکنندهٔ این خانواده را روشن میکند و تصمیم بعدی را بر پایهٔ واقعیت میگذارد.
جمعبندی
ساختار با فاز داخلی بالا، ترکیبی از سبکی، آبرسانی و صرفهٔ اقتصادی است. کلید موفقیت آن، معماری درست قطره، ترکیب امولسیفایر، درصد مناسب الکترولیت و کنترل برش است. بدون این چهار عامل، محصول سبک میشود اما پایدار نمیماند.
برای یادگیری عملی، دورهٔ ویدیویی «امولسیونهای کامل؛ O/W، W/O، سامانههای HIPE و بافت» ساخت این خانواده را توضیح میدهد و در کارگاه «فرمولاسیون کرم و امولسیون» همین ساختار تمرین میشود.
در این خانواده، آب زیاد دلیل سبکی نیست؛ معماری قطره دلیل سبکی است.
ادامهٔ مسیر یادگیری
آموزشهای مرتبط با این مقاله
موضوع این مقاله در سه قالب آموزشی سایت بهصورت گامبهگام دنبال میشود. هر قالب را ببینید و برنامهاش را با زمان و سطح خودتان مقایسه کنید.
دورهٔ ویدیویی
دورهٔ آنلاین زنده
ادامه یادگیری
دوره تخصصی مرتبط: امولسیونهای کامل؛ O/W، W/O، سامانههای HIPE و بافت
تعادل HLB، برش مکانیکی و طراحی بافت حرفهای.

دربارهٔ مسئول سایت و دورهها
دکتر آریا مرادخانی
داروساز، متخصص فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی
این سایت و همهٔ آموزشهای آن توسط دکتر آریا مرادخانی طراحی شده است؛ داروسازی که مسیر حرفهای خود را از داروسازی آغاز کرد و به فرمولاسیون محصولات مراقبتی رسید. همین پیشینه باعث میشود آموزش بر پایهٔ محاسبه، اندازهگیری و آزمون بنا شود، نه بر توصیههای عمومی.
در این سایت سه نوع آموزش ارائه میشود: دورههای ویدیویی پیشضبطشده، دورههای آنلاین زنده و کارگاههای حضوری. برنامهٔ هر دوره، سطح مورد نیاز و شرایط ثبتنام در صفحهٔ همان دوره آمده است و میتوانید پیش از تصمیمگیری آن را ببینید.
- دورههای ویدیویی۳۱ دورهٔ پیشضبطشده با برنامه، محاسبات و آزمونهای پذیرش.دیدن کاتالوگ ←
- دورههای آنلاین زنده۲۰ دورهٔ تعاملی با پرسش و پاسخ مستقیم در همان جلسه.دیدن دورهها ←
- کارگاههای حضوریساخت محصول در آزمایشگاه، با تجهیزات و اصلاح فرمول کنار مدرس.شرایط کارگاه ←
آموزش فرمولاسیون آرایشی