عدد HLB یکی از پرکاربردترین و در همان حال بدفهمیدهترین مفاهیم فرمولاسیون است. در بسیاری از کارگاهها، این عدد به جدولی تبدیل میشود که یک ستون آن «روغن» و ستون دیگر «امولسیفایر» است، و انتظار میرود ترکیب این دو، امولسیون پایدار بسازد. واقعیت این است که HLB یک شاخص نسبی برای غربال اولیه است، نه پیشبینیکنندهٔ پایداری.
هدف این مقاله، نه کنار گذاشتن HLB است و نه تقدیس آن. هدف این است که بدانید این عدد چه چیزی را با اطمینان پیشبینی میکند، در کجا سکوت میکند و چگونه با دو یا سه آزمون کوچک، از عدد به فرمول قابل اعتماد برسید.
HLB یک عدد از یک مقیاس تجربی است
HLB یا تعادل آبدوستی–چربیدوستی، مولکول امولسیفایر را روی یک مقیاس نسبی مینشاند. مولکولهای بسیار چربیدوست نزدیک صفر و مولکولهای بسیار آبدوست نزدیک بیست قرار میگیرند. این مقیاس از ساختار مولکولی و رفتار تجربی به دست آمده، نه از یک رابطهٔ بنیادی؛ به همین دلیل، یک «عدد جهانی» نیست که همهٔ خواص را توضیح دهد.
با این حال، همین مقیاس نسبی در غربال اولیه ارزش زیادی دارد: به شما میگوید امولسیفایری که در دست دارید، احتمالاً کدام نوع امولسیون را ترجیح میدهد. امولسیفایرهای با HLB پایینتر معمولاً W/O و امولسیفایرهای با HLB بالاتر معمولاً O/W میسازند، هرچند این قاعده هم استثنا دارد.
- HLB پایین: مناسب سامانههای W/O و نقش کمکی در پایدارسازی.
- HLB میانی: اغلب در سامانههای امولسیفایر مختلط و شبکههای لاملار استفاده میشود؛ جایی که ساختار مهمتر از عدد است.
- HLB بالا: مناسب O/W، خیسکننده و پراکندهکننده در محیط آبی.
محاسبه: قاعدهٔ اختلاط و محدودیتهایش
برای امولسیفایر مختلط، HLB مؤثر بهصورت میانگین وزنی محاسبه میشود. اگر دو امولسیفایر با HLB مشخص داشته باشید، سهم هرکدام از رابطهٔ خطی به دست میآید. مثال: برای رسیدن به HLB مؤثر ۱۰ با دو امولسیفایر ۴٫۷ و ۱۵، سهم امولسیفایر آبدوست برابر است با اختلاف ۱۰ و ۴٫۷ تقسیم بر اختلاف ۱۵ و ۴٫۷؛ یعنی حدود نیمی از فاز امولسیفایر. عدد دقیق مهم نیست؛ نکتهٔ مهم این است که ترکیب دو امولسیفایر، HLB مؤثر را به سمت هدف میبرد.
این محاسبه سه فرض دارد که در عمل همیشه برقرار نیستند. فرض اول: HLB امولسیفایرها با هم جمعشدنی است. فرض دوم: HLB مورد نیاز فاز روغنی، مستقل از درصد روغن است. فرض سوم: ساختار مولکولی امولسیفایرها اثر متقابل ندارند. هر سه فرض در بسیاری از فرمولها فقط تقریباند.
به همین دلیل، HLB را نقطهٔ شروع بدانید. اگر محاسبه عدد ۱۰٫۵ بدهد، آزمایش را در بازهٔ ۹ تا ۱۲ انجام دهید و در هر نمونه فقط یک متغیر را تغییر دهید. این بازهٔ کوچک، معمولاً بیشتر از هر فرمول تئوری اطلاعات میدهد.
HLB واقعاً چه چیزی را پیشبینی میکند
در بهترین حالت، HLB سه چیز را پیشبینی میکند: نوع احتمالی امولسیون، نیاز تقریبی فاز روغنی و سازگاری نسبی امولسیفایر با آن فاز. همین سه مورد هم با شرط و شروط معتبرند و به شرایط آزمون وابستهاند.
HLB پیشبینی نمیکند که امولسیون پایدار میماند یا نه. پایداری به ضخامت و انعطاف فیلم بینسطحی، اندازهٔ قطرات، ویسکوزیتهٔ فاز پیوسته، بار سطحی و شرایط نگهداری وابسته است. دو فرمول با HLB یکسان میتوانند یکی پس از دو هفته بشکند و دیگری یک سال بماند.
چهار جایی که HLB گمراه میکند
اگر بخواهیم تجربهٔ کارگاهی را خلاصه کنیم، بیشتر خطاها در چهار نقطه رخ میدهند. در هر چهار نقطه، عدد HLB درست است اما نتیجه غلط از آب درمیآید، چون متغیر دیگری وارد بازی شده است.
دما: HLB با حرارت جابهجا میشود
آبدوستی امولسیفایرهای اتوکسیله با دما کم میشود. در دمای بالاتر، مولکول آبدوست رفتار چربیدوستتری پیدا میکند و امولسیفایر به سمت فاز روغنی میرود. این پدیده، اساس روش دمای وارونگی فاز است: در دمای مشخصی، امولسیون O/W به W/O تبدیل میشود. اگر فرمول شما در دمای اتاق پایدار است و در ۴۰ درجه میشکند، ممکن است مسئله HLB نباشد؛ نزدیک شدن به محدودهٔ وارونگی باشد.
نتیجهٔ عملی: HLB را در دمای کار اندازهگیری و در دمای نگهداری بازبینی کنید. عددی که در برگهٔ فنی آمده، معمولاً در دمای مرجع است، نه در دمای واقعی فرایند.
الکترولیت و pH: بار و ساختار عوض میشوند
امولسیفایرهای آنیونی در pH اسیدی پروتونه میشوند و بار خود را از دست میدهند. الکترولیتها هم لایهٔ دوگانه را فشرده میکنند و دافعهٔ بین قطرات را کم میکنند. در چنین شرایطی، فرمول میتواند HLB «درست» داشته باشد و در همان حال ناپایدار شود، چون سازوکار پایداری آن به بار سطحی وابسته بوده است.
اگر فرمول شما اسیدی است یا الکترولیت بالایی دارد، انتخاب امولسیفایر را بر اساس مقاومت به تغییر بار انجام دهید، نه بر اساس عدد. امولسیفایرهای غیربونی و پلیمری معمولاً در این شرایط مقاومترند، هرچند حس و بافت متفاوتی میدهند.
نسبت امولسیفایر: ساختار مهمتر از مقدار
در فرمولهای لاملار، آنچه پایدارسازی میکند، ساختار چندلایه است، نه خود عدد. با نسبت مشخصی از امولسیفایر آبدوست و چربیدوست، شبکهٔ لاملار در فاز آبی شکل میگیرد و لایهٔ ضخیمی دور قطرات میسازد. اگر همان HLB مؤثر با مواد دیگری به دست بیاید، ساختار لاملار ممکن است تشکیل نشود.
همین نکته توضیح میدهد چرا بعضی فرمولها با HLB کمی «نادرست» بسیار پایدارترند از فرمولهایی که عددشان دقیقاً روی هدف نشسته است. عدد، یک میانگین است و ساختار، یک واقعیت موضعی.
روغنها: عدد مورد نیاز، ثابت نیست
HLB مورد نیاز یک روغن با ترکیب آن تغییر میکند. روغنهای گیاهی مخلوطی از تریگلیسریدها با اسیدهای چرب مختلفاند؛ دستهٔ تولید، منبع و فرایند تصفیه میتوانند ترکیب را جابهجا کنند. روغنهایی که درصد بالایی اسید چرب آزاد یا فسفولیپید دارند، رفتار متفاوتی نشان میدهند. به همین دلیل، HLB مورد نیاز را برای تأمینکنندهٔ خودتان، آزمون و ثبت کنید، نه از جدول.
از عدد به فرمول: مسیر سه مرحلهای
مسیری که در عمل پاسخ میدهد، سه مرحله دارد و در هر مرحله تنها یک پرسش مطرح است:
- مرحلهٔ اول — غربال: با HLB و نوع روغن، سه تا پنج گزینهٔ امولسیفایر انتخاب کنید. اینجا فقط دنبال حذف گزینههای نامناسب باشید.
- مرحلهٔ دوم — آزمون کوچک: برای هر گزینه، امولسیون کوچک با شرایط ثابت بسازید و پایداری کوتاهمدت، اندازهٔ قطرات و حس را ثبت کنید. این مرحله سیستم عامل هزینهٔ کمی دارد و بیشترین اطلاعات را میدهد.
- مرحلهٔ سوم — بهینهسازی: روی گزینهٔ برنده، نسبت امولسیفایرها، درصد کل و روش فرایند را تنظیم کنید. اینجا آزمونهای تسریعشده معنا پیدا میکنند.
بیشتر تیمها مرحلهٔ دوم را حذف میکنند و مستقیم به فرمول کامل میروند. نتیجه این است که در مرحلهٔ سوم، چند متغیر همزمان تغییر کرده و هیچکدام قابل استناد نیست. آزمون کوچک، سرمایهگذاری روی اطلاعات است، نه اتلاف مواد.
جایگزینها و مکملها
HLB تنها ابزار نیست. دمای وارونگی فاز، نمودار فازی، آزمون اندازهگیری کشش بینسطحی و مشاهدهٔ میکروسکوپی، همگی اطلاعاتی میدهند که HLB نمیتواند بدهد. دمای وارونگی فاز بهویژه برای فرمولهای اتوکسیله و شرایط فرایند بسیار کاربردی است.
در عمل، بهترین نتایج از ترکیب روشها میآید: HLB برای انتخاب اولیه، آزمونهای کوچک برای غربال تجربی، و مشاهدهٔ میکروسکوپی برای فهم ساختار. هیچکدام بهتنهایی کافی نیست و ترکیب آنها سریعتر از هر روش تنها به نتیجه میرسد.

سه پرسش که پیش از محاسبهٔ HLB باید پاسخ داده شوند
پیش از هر محاسبهای، سه پرسش ساده را پاسخ دهید. اول: pH نهایی فرمول و بازهٔ تغییر آن در طول عمر قفسه چیست؟ اگر pH اسیدی است، فهرست امولسیفایرهای قابل استفاده کوچکتر میشود و عدد HLB فقط درون همان فهرست معنا دارد. دوم: آیا فرمول الکترولیت قابل توجه دارد؟ نمک، اوره، اسیدهای میوه و مواد فعال یونی، دافعهٔ بین قطرات را کم میکنند و انتخاب را به سمت سامانههای مقاومتر میبرند. سوم: حس مورد انتظار محصول چیست؟ کرم سنگین، لوسیون سبک و سرم شفاف، سه هدف متفاوت دارند و هر هدف، ساختار متفاوتی میخواهد.
بدون پاسخ این سه پرسش، محاسبهٔ HLB فقط یک تمرین ریاضی است. با پاسخ این سه پرسش، همان محاسبه به یک تصمیم مهندسی تبدیل میشود که میتوان آن را در برابر آزمون دفاع کرد. تجربه نشان میدهد بیشتر فرمولهایی که «با HLB درست هم شکستند»، در واقع در یکی از این سه پرسش پاسخ نادرست داشتهاند، نه در عدد.
پرسش چهارمی هم هست که کمتر پرسیده میشود: فرایند ساخت چه محدودیتی ایجاد میکند؟ اگر تجهیزات شما امکان هموژن کردن در دمای کنترلشده را نمیدهند، انتخاب امولسیفایری که به برش شدید نیاز دارد، از ابتدا اشتباه است. HLB و فرایند، دو روی یک تصمیماند و جدا کردن آنها، یکی از رایجترین دلایل شکست در مقیاس تولید است.
مثال کامل: یک فرمول، سه تصمیم
فرض کنید فرمولی با فاز روغنی مختلط دارید: بخشی روغن سبک با نیاز HLB پایینتر و بخشی روغن سنگینتر با نیاز بالاتر. HLB مورد نیاز کل، میانگین وزنی است. سه تصمیم پیش رو دارید: انتخاب امولسیفایرها، تعیین نسبت آنها و تعیین درصد کل امولسیفایر.
انتخاب امولسیفایرها، بر اساس pH و الکترولیت فرمول انجام میشود. تعیین نسبت، بر اساس محاسبهٔ وزنی و ساختار مورد نظر. تعیین درصد کل، بر اساس سطح مشترک قطرات و آزمون تجربی. توجه کنید که فقط تصمیم دوم از HLB میآید؛ دو تصمیم دیگر از محدودیتهای دیگر میآیند.
این تفکیک، بخش بزرگی از سردرگمی را حل میکند. اگر فرمول شکست بخورد، ابتدا بپرسید کدام تصمیم اشتباه بوده است. افزودن امولسیفایر بیشتر، بدون بازبینی سه تصمیم، معمولاً مسئله را جابهجا میکند و حس محصول را هم خراب میکند.
خطاهای رایج در استفاده از HLB
- استفاده از جدول HLB روغنها بدون آزمون: عدد جدول برای روغن شما و تأمینکنندهٔ شما معتبر نیست.
- نادیدهگرفتن pH و الکترولیت: عدد درست، در بستر ناسازگار بیفایده است.
- محاسبهٔ HLB برای مجموع فاز روغنی و فراموشکردن مواد چربیدوست دیگر: عطر، نگهدارندهٔ چربیدوست و برخی فعالها هم سهم دارند.
- افزودن امولسیفایر برای حل همهٔ مشکلات: گاهی مشکل در ویسکوزیته یا پروفایل دما است، نه در تعادل.
- مقایسهٔ فرمولها با فرایندهای متفاوت: بدون کنترل زمان و شدت برش، مقایسهٔ نتایج بیمعناست.

HLB در فرمولهای واقعی
برای اینکه بحث از سطح تئوری خارج شود، سه دستهٔ محصول را با هم مرور میکنیم. در هر سه، عدد HLB وارد تصمیم میشود، اما هیچکدام با عدد تنها حل نمیشوند. این مرور نشان میدهد که در محصولات واقعی، HLB بخشی از یک تصمیم چندمتغیره است.
ضدآفتاب و محصولات حاوی فیلترهای چربیدوست
فیلترهای آلی چربیدوست، فاز روغنی را سنگینتر و قطبیتر میکنند و HLB مورد نیاز را جابهجا میکنند. افزودن فیلتر، فقط یک مادهٔ فعال نیست؛ ترکیب فاز روغنی را تغییر میدهد. اگر فرمول پایهٔ خود را برای فاز روغنی بدون فیلتر بهینه کرده باشید و بعد فیلتر اضافه کنید، عدد HLB قبلی دیگر معتبر نیست. علاوه بر این، برخی فیلترها با امولسیفایرهای آنیونی واکنش میدهند و پایداری را کاهش میدهند.
کرمهای رنگی و محصولات حاوی پیگمنت
در محصولات رنگی، پیگمنتهای پوششدادهشده روی سطح خود بار و شیمی سطحی دارند که با امولسیفایرها تعامل میکند. نتیجه این است که فرمول با HLB محاسبهشده پایدار میماند اما پیگمنت رسوب میکند یا یکنواختی رنگ را از دست میدهد. اینجا مسئله در تعادل آب و روغن نیست؛ در پراکندگی جامد است. حل آن معمولاً با انتخاب پراکندهکنندهٔ مناسب و تنظیم ترتیب افزودن انجام میشود.
مرطوبکنندههای سبک با فاز روغنی کم
در فرمولهایی با فاز روغنی کمتر از ده درصد، HLB اغلب ساده به نظر میرسد، اما ریسک اصلی جای دیگری است: نازکی فیلم بینسطحی و حساسیت به تغییر دما. در این دسته، انتخاب امولسیفایر با ساختار لاملار و افزودن یک الکل چرب، بیش از تنظیم دقیق HLB اثر دارد. عدد را برای غربال استفاده کنید و برای پایداری، روی ساختار سرمایهگذاری کنید.
وجه مشترک هر سه دسته این است که HLB فاز روغنی را توصیف میکند، نه کل سامانه را. هر مادهٔ دیگری که در سطح مشترک حاضر میشود، میتواند معادله را تغییر دهد. به همین دلیل، بهترین عادت این است که HLB را برای «فرمول کامل» بازبینی کنید، نه فقط برای فاز روغنی پایه.
امولسیفایرهای پلیمری: جایی که عدد معنا نمیدهد
بسیاری از امولسیفایرهای مدرن، پلیمری یا الیگومریاند و HLB تجربی برای آنها کمتر معنا دارد. این مواد بهجای تعادل سادهٔ آبدوستی و چربیدوستی، از سازوکارهای دیگری استفاده میکنند: جذب چندنقطهای، ایجاد شبکهٔ ویسکوالاستیک در فاز پیوسته، یا تشکیل ساختار لاملار پایدار. برای این دسته، عدد HLB اغلب از روی ساختار مولکولی تخمین زده میشود و در عمل قابل اتکا نیست.
اگر فرمول شما بر پایهٔ یک امولسیفایر پلیمری است، بهجای محاسبهٔ HLB، به دادههای فنی سازنده و آزمون تجربی تکیه کنید. پرسش درست در این حالت این است: «این پلیمر در چه نسبت فاز روغنی و در چه pH کار میکند؟» نه «HLB آن چند است؟» این تغییر پرسش، در فرمولهای مدرن تفاوت زیادی ایجاد میکند.
چگونه HLB مورد نیاز را در آزمایشگاه پیدا کنیم
وقتی جدولها قابل اتکا نیستند، راه تجربی همیشه وجود دارد و در عمل سریعتر از جستوجوی منابع است. روش ساده این است که چند امولسیون کوچک با HLB مؤثر متفاوت بسازید و پایداری کوتاهمدت، یکنواختی و اندازهٔ قطرات را مقایسه کنید. بازهٔ برنده، HLB مورد نیاز مؤثر فرمول شما در آن شرایط است.
- پنج نمونه با HLB مؤثر در بازهٔ ۸ تا ۱۴، با شرایط ساخت کاملاً یکسان بسازید.
- هر نمونه را در سه دمای ۴، ۲۵ و ۴۰ درجه به مدت یک هفته نگه دارید.
- جدایش، کدری و اندازهٔ قطرات را ثبت کنید؛ مشاهدهٔ میکروسکوپی در روز اول و روز هفتم آموزنده است.
- نمونهٔ برنده را با یک تغییر کوچک در نسبت امولسیفایر بازآزمایی کنید تا مطمئن شوید در نقطهٔ بهینه هستید.
- نتیجه را با ذکر تأمینکننده و شمارهٔ دستهٔ مواد اولیه ثبت کنید.
این آزمون در یک روز قابل اجرا است و اطلاعاتش از چند هفته مطالعهٔ منابع بیشتر است، چون دقیقاً شرایط کارگاه شما را منعکس میکند. هزینهٔ آن چند گرم مواد و چند ساعت زمان است؛ در برابر هزینهٔ یک بازطراحی کامل، ناچیز.
نکتهٔ عملی برای تیمهای کوچک
اگر تیم شما کوچک است و امکان آزمون گسترده ندارید، یک قاعدهٔ ساده به کارتان میآید: در هر پروژه، فقط یک بار غربال HLB انجام دهید و نتیجه را در یک فایل مشترک ثبت کنید. تیمهای کوچک بیشتر از کمبود امکانات، از تکرار آزمونهای یکسان و نداشتن حافظهٔ سازمانی رنج میبرند. یک صفحهٔ ثبت با سه ستون (فرمول، شرایط، نتیجه) میتواند ارزش یک آزمایشگاه کوچک را داشته باشد.
قاعدهٔ دوم: همیشه یک نمونهٔ شاهد نگه دارید. بدون شاهد، مقایسهٔ نمونهها بیمعنا میشود و شما نخواهید دانست که تفاوت دیدهشده از تغییر فرمول آمده است یا از تغییر دستهٔ مواد اولیه. شاهد، ارزانترین ابزار کنترل کیفیت در فرمولاسیون است.
یک مثال از تفاوت میان تئوری و عمل: دو فرمول با HLB مؤثر یکسان، یکی با امولسیفایر یونی و دیگری با امولسیفایر غیربونی، در آزمون کوتاهمدت نتیجهٔ مشابهی میدهند اما در حضور الکترولیت رفتارشان کاملاً متفاوت میشود. اگر تصمیم را فقط بر پایهٔ آزمون کوتاهمدت بگیرید، تفاوت را در بازار کشف میکنید. به همین دلیل، آزمون غربال باید حتماً یک نمونهٔ حاوی الکترولیت و یک نمونهٔ اسیدی را شامل شود، حتی اگر فرمول نهایی شما در حالت خنثی طراحی شده است.
جمعبندی
HLB یک نقشهٔ راه است، نه مقصد؛ به شما میگوید از کجا شروع کنید، نه اینکه کجا تمام میشود.
عدد HLB در غربال اولیه ارزشمند است و در تصمیم نهایی ناکافی. اگر آن را بهعنوان نقطهٔ شروع ببینید و با آزمونهای کوچک، مشاهدهٔ ساختار و در نظر گرفتن دما و الکترولیت ادامه دهید، سریعتر به فرمول پایدار میرسید. اگر آن را بهعنوان پاسخ نهایی ببینید، وقت خود را صرف بهینهسازی عددی میکنید که در بستر واقعی معنای خود را از دست داده است.
برای کسانی که میخواهند این منطق را در عمل تمرین کنند، دورهٔ «امولسیونهای کامل» از محاسبهٔ HLB شروع میشود و به ساختار لاملار و آزمونهای پایداری میرسد؛ همین مسیر در کارگاه حضوری کرم و امولسیون با ساخت نمونه و اندازهگیری تکرار میشود.
ادامهٔ مسیر یادگیری
آموزشهای مرتبط با این مقاله
موضوع این مقاله در سه قالب آموزشی سایت بهصورت گامبهگام دنبال میشود. هر قالب را ببینید و برنامهاش را با زمان و سطح خودتان مقایسه کنید.
دورهٔ ویدیویی
دورهٔ آنلاین زنده
ادامه یادگیری
دوره تخصصی مرتبط: امولسیونهای کامل؛ O/W، W/O، سامانههای HIPE و بافت
تعادل HLB، برش مکانیکی و طراحی بافت حرفهای.

دربارهٔ مسئول سایت و دورهها
دکتر آریا مرادخانی
داروساز، متخصص فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی
این سایت و همهٔ آموزشهای آن توسط دکتر آریا مرادخانی طراحی شده است؛ داروسازی که مسیر حرفهای خود را از داروسازی آغاز کرد و به فرمولاسیون محصولات مراقبتی رسید. همین پیشینه باعث میشود آموزش بر پایهٔ محاسبه، اندازهگیری و آزمون بنا شود، نه بر توصیههای عمومی.
در این سایت سه نوع آموزش ارائه میشود: دورههای ویدیویی پیشضبطشده، دورههای آنلاین زنده و کارگاههای حضوری. برنامهٔ هر دوره، سطح مورد نیاز و شرایط ثبتنام در صفحهٔ همان دوره آمده است و میتوانید پیش از تصمیمگیری آن را ببینید.
- دورههای ویدیویی۳۱ دورهٔ پیشضبطشده با برنامه، محاسبات و آزمونهای پذیرش.دیدن کاتالوگ ←
- دورههای آنلاین زنده۲۰ دورهٔ تعاملی با پرسش و پاسخ مستقیم در همان جلسه.دیدن دورهها ←
- کارگاههای حضوریساخت محصول در آزمایشگاه، با تجهیزات و اصلاح فرمول کنار مدرس.شرایط کارگاه ←
آموزش فرمولاسیون آرایشی