مبانی و فرمولاسیونسطح: متوسط۱۵۰ صفحه

pH در محصولات مراقبتی

از شیمی اسید و باز و بافرها تا pH پوست و مو، اندازه‌گیری درست، پایداری مواد فعال، فرمول‌های اسیدی و قلیایی، عیب‌یابی و پنج پروندهٔ مرجع

نوشتهٔ دکتر آریا مرادخانی — داروساز و متخصص فرمولاسیون

هدف این کتاب: کنترل و اندازه‌گیری pH در فرمولاسیون، و طراحی فرمول‌های اسیدی و قلیایی پایدار با مواد فعال سازگار.

  • محاسبه و انتخاب بافر مناسب
  • اندازه‌گیری درست pH در فرمول‌های مختلف
  • تحلیل اثر pH بر پایداری مواد فعال

دربارهٔ این کتاب

pH تنها یک عدد روی برچسب نیست؛ متغیری است که پایداری مواد فعال، عملکرد نگه‌دارنده، رفتار پلیمر و حس محصول را تعیین می‌کند. کتاب با شیمی اسید و باز، مقیاس لگاریتمی، pKa و پنج باور نادرست رایج شروع می‌کند.

pH پوست و مانتوی اسیدی، pH مو و پوست سر و اثر آن بر کوتیکول و رنگ، و بافرها با ظرفیت بافری و انتخاب جفت مناسب، بخش‌های بعدی‌اند. اندازه‌گیری درست با pH‌متر، کالیبراسیون، دما و محدودیت اندازه‌گیری در امولسیون و فرم بی‌آب، فصلی است که خطاهای آزمایشگاهی را کم می‌کند.

pH و مواد فعال (ویتامین C، نیاسین‌آمید، رتینوئید، AHA/BHA و آزالئیک)، pH و سورفکتانت و پلیمر و امولسیون، فرمول‌های اسیدی و قلیایی و رانش pH در زمان، پیش از پنج پروندهٔ مرجع می‌آید.

آنچه از این کتاب یاد می‌گیرید

  • محاسبه و انتخاب بافر مناسب
  • اندازه‌گیری درست pH در فرمول‌های مختلف
  • تحلیل اثر pH بر پایداری مواد فعال
  • طراحی فرمول اسیدی و قلیایی ایمن
  • پایش رانش pH در طول عمر محصول

این کتاب برای چه کسی است؟

فرمولاتورها، کارشناسان کنترل کیفیت و دانشجویانی که با فرمول‌های حساس به pH کار می‌کنند.

سطح پیشنهادی: متوسط

حوزه‌های کاری که این کتاب به آن‌ها مربوط است:
  • تحقیق و توسعهٔ محصول
  • فرمولاسیون آزمایشگاهی
  • تولید پایلوت

کاربردهای عملی

  • رفع افت pH در محصول موجود
  • بازبینی سازگاری مواد فعال
  • آموزش اندازه‌گیری صحیح در آزمایشگاه

فهرست مطالب

۲۰ بخش · ۱۵۰ صفحه
  1. پیش‌گفتار

  2. ۱. pH چیست؟ اسید، باز، مقیاس لگاریتمی، pKa و پنج باور نادرست

  3. ۲. pH پوست: مانتوی اسیدی، سد پوست، میکروبیوم، سن و جنس و ناحیه

  4. ۳. pH مو و پوست سر: کوتیکول، بار سطحی، تورم و رنگ

  5. ۴. بافرها: ظرفیت بافری، هندرسون–هاسلباخ و انتخاب جفت بافر

  6. ۵. تنظیم‌کننده‌های pH: اسیدها، بازها و نمک‌ها در فرمولاسیون (INCI)

  7. ۶. اندازه‌گیری درست: pH‌متر، الکترود، کالیبراسیون، دما، امولسیون و بی‌آب

  8. ۷. pH و مواد فعال: ویتامین C، نیاسینامید، رتینوئیدها، پپتیدها، AHA/BHA، آزلائیک

  9. ۸. pH و سورفکتانت‌ها، پلیمرها و امولسیون‌ها: کاربومر، زانتان، سلولزی‌ها، سیلیکون

  10. ۹. pH و نگه‌دارنده‌ها، رنگ و بو: ارجاع و تکمیل

  11. ۱۰. فرمول‌های اسیدی: لایه‌بردارها، تونرها، شوینده‌های اسیدی — ایمنی و سقف‌ها

  12. ۱۱. فرمول‌های قلیایی: صابون، موبر، رنگ و صاف‌کنندهٔ مو، پاک‌کننده‌ها — ایمنی

  13. ۱۲. رانش pH در زمان: علت‌ها، پایش، بسته و دما

  14. ۱۳. کارگاه: پنج پروندهٔ pH مرجع

  15. ۱۴. عیب‌یابی، ایمنی و ادعاها: «pH متعادل»، «هم‌pH پوست»، حدود مرجع رسمی

  16. ۱۵. نتیجه‌گیری: نقشهٔ تصمیم pH

  17. پیوست ۱ — واژه‌نامهٔ فارسی — INCI/EN

  18. پیوست ۲ — منابع

  19. پیوست ۳ — برگه‌های کار و جدول‌های مرجع

  20. دربارهٔ نویسنده و مجموعه

پیش‌نمایش کتاب

بخشی از فصل‌های نخست

پیش‌گفتار

در جلدهای پیشین این مجموعه، یک عبارت بارها تکرار شد: «pH را در بازهٔ ۵ تا ۶ تنظیم کنید». در شامپو (جلد ۲۶)، مرطوب‌کننده (جلد ۷)، ضدآفتاب (جلد ۳)، کرم گیاهی (جلد ۴۱) و نگه‌دارنده‌ها (جلد ۴۳)، این عبارت به‌عنوان یک قاعده آمد — و وعده دادیم که «چرا» و «چگونه» آن را در جلدی جداگانه بگوییم. این همان جلد است.

چرا یک کتاب کامل برای یک عدد؟

چون pH یک عدد نیست؛ یک متغیر کنترل است که هم‌زمان بر پنج چیز اثر می‌گذارد:

  1. پوست و مو: مانتوی اسیدی، آنزیم‌های سد پوست، میکروبیوم، بار سطحی مو.
  2. مواد فعال: ویتامین C فقط در pH پایین به پوست می‌رود؛ نیاسینامید در pH پایین

هیدرولیز می‌شود؛ اسید گلیکولیک در pH بالا «اسید» نیست.

  1. نگه‌دارنده‌ها: اسیدهای آلی بدون pH مناسب کار نمی‌کنند (جلد ۴۳).
  2. بافت و پایداری: کاربومر بدون خنثی‌سازی ژل نمی‌شود؛ زانتان در pH پایین نازک می‌شود؛

امولسیون‌های آنیونی در pH اسیدی می‌شکنند.

  1. ایمنی و قانون: سقف اسیدهای لایه‌بردار و حد پایین pH، سقف سود و حد بالای pH موبرها و

صاف‌کننده‌ها.

و چون در عمل، بیشتر خطاهای pH از اندازه‌گیری می‌آیند، نه از فرمول: نوار کاغذی روی کرم سفید، الکترود کالیبره‌نشده، اندازه‌گیری در ۴۰ درجه و گزارش برای ۲۵ درجه، pH «ظاهری» در محلول الکلی.

برای چه کسی؟

برای فرمولاتور مبتدی تا میانی، مسئول کنترل کیفیت، داروساز آرایشی، تولیدکنندهٔ کوچک‌مقیاس و سازندهٔ پیشرفتهٔ خانگی که می‌خواهد به‌جای «۵ تا ۶ چون گفته‌اند»، بداند چرا، برای کدام محصول چه عددی، با کدام بافر و چگونه ثابت نگه دارد.

ساختار کتاب

  • بخش یک (فصل ۱ تا ۳): مبانی pH؛ pH پوست؛ pH مو و پوست سر.
  • بخش دو (فصل ۴ تا ۷): بافرها؛ تنظیم‌کننده‌ها؛ اندازه‌گیری درست؛ pH و مواد فعال.
  • بخش سه (فصل ۸ تا ۱۲): pH و سورفکتانت/پلیمر/امولسیون؛ نگه‌دارنده و رنگ و بو؛ فرمول‌های

اسیدی؛ فرمول‌های قلیایی؛ رانش pH در زمان.

  • بخش چهار (فصل ۱۳ تا ۱۴): کارگاه پنج پروندهٔ pH؛ عیب‌یابی، ایمنی و ادعاها.
  • بخش پنج (فصل ۱۵): نقشهٔ تصمیم pH.
  • پیوست‌ها: واژه‌نامه، منابع، برگه‌های کار.

سه سطح شواهد

هر فصل در پایان، گفته‌هایش را در سه سطح می‌چیند: تثبیت‌شده (شیمی و فیزیولوژی مرجع)، نوظهور (شواهد امیدبخش اما ناکامل، با منبع تاریخ‌دار) و روند تجاری (ادعای بازار بدون شواهد کافی). «pH متعادل» بدون عدد، نمونهٔ آشکار سطح سوم است.

سه خط سرخ این کتاب

  • نوار pH برای تصمیم نهایی کافی نیست. برای غربالگری خوب است؛ برای شناسنامهٔ محصول،

pH‌متر کالیبره لازم است.

  • pH محصول ≠ pH پوست پس از مصرف. پوست بافر دارد؛ محصول ۴٫۵ پوست را ۴٫۵ نمی‌کند؛

اما محصول ۱۰ می‌تواند ساعت‌ها اثر بگذارد.

  • اسید و سود را همیشه به آب بیفزایید، نه برعکس. و همیشه با عینک و دستکش.

آنچه این کتاب نیست

این کتاب درمان نمی‌آموزد؛ دربارهٔ pH ادرار، خون یا «رژیم قلیایی» چیزی نمی‌گوید (و آن‌ها را بی‌ربط به پوست می‌داند)؛ و هیچ فرمول لایه‌بردار «قوی‌تر از حد مجاز» معرفی نمی‌کند.

دکتر آریا مرادخانی


۱. pH چیست؟ اسید، باز، مقیاس لگاریتمی، pKa و پنج باور نادرست

پرسش این فصل: عدد pH دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد، چرا «یک واحد» تفاوت بزرگی است و چه تفاوتی میان «قوی» و «غلیظ» وجود دارد؟

پاسخ کوتاه: pH لگاریتم منفی فعالیت یون هیدروژن است؛ هر واحد، ده برابر. اسید «قوی» یعنی کاملاً تفکیک‌شده، نه «غلیظ»؛ و برای فرمولاتور، عدد مهم‌تر از pH، pKa است — نقطه‌ای که ماده نیمی به شکل اسیدی و نیمی به شکل بازی است.

۱-۱ تعریف

$$\mathrm{pH} = -\log_{10} a_{\mathrm{H^+}}$$

در محلول‌های رقیق، فعالیت (a) را تقریباً برابر غلظت مولار می‌گیرند. در آب خالص ۲۵ درجه، غلظت H⁺ و OH⁻ هر دو ۱۰⁻⁷ مول بر لیتر است: pH ۷ خنثی. در ۴۰ درجه، آب خالص pH ≈ ۶٫۷ دارد و همچنان خنثی است — «خنثی» یعنی برابری H⁺ و OH⁻، نه لزوماً عدد ۷. این نکته در اندازه‌گیری‌های گرم مهم است (فصل ۶).

pH[H⁺] مول/لیترنسبت به pH ۷نمونه
۱۱۰⁻¹یک میلیون برابراسید معده، اسید باتری رقیق
۲۱۰⁻²صد هزار برابرآب‌لیمو
۳۱۰⁻³ده هزار برابرسرکه؛ لایه‌بردار حرفه‌ای
۴۱۰⁻⁴هزار برابرتونر اسیدی؛ آب گوجه
۵۱۰⁻⁵صد برابرسطح پوست؛ قهوه
۶۱۰⁻⁶ده برابرشیر؛ بیشتر کرم‌ها
۷۱۰⁻⁷۱آب خالص؛ اشک (≈ ۷٫۴)
۸۱۰⁻⁸یک‌دهمآب دریا؛ جوش شیرین رقیق
۹ تا ۱۰۱۰⁻⁹ تا ۱۰⁻¹⁰—صابون؛ شامپوی سنتی
۱۱ تا ۱۲——موبر؛ صاف‌کنندهٔ مو
۱۳ تا ۱۴——سود؛ لوله‌بازکن

نکتهٔ لگاریتمی: تفاوت pH ۵ و ۶، ده برابر یون هیدروژن است. تونر pH ۳٫۵ در برابر سطح پوست ۵، حدود ۳۰ برابر اسیدی‌تر است. «نیم واحد» در فرمولاسیون کم نیست.

۱-۲ اسید و باز: سه تعریف، یکی کافی

دربارهٔ تعریف «آرنیوس»، اسید: H⁺ در آب آزاد می‌کند؛ باز: OH⁻ آزاد می‌کند؛ کاربرد ما: ساده؛ برای سود و اسید کلریدریک.

دربارهٔ تعریف «برونستد–لوری»، اسید: پروتون‌دهنده؛ باز: پروتون‌گیرنده؛ کاربرد ما: تعریف کاری این کتاب؛ شامل آمین‌ها (تری‌اتانول‌آمین) و نمک‌ها.

دربارهٔ تعریف «لوئیس»، اسید: جفت الکترون می‌گیرد؛ باز: جفت الکترون می‌دهد؛ کاربرد ما: فلزات؛ شلات‌کننده‌ها (جلد ۴۳).

مثال برونستد: تری‌اتانول‌آمین (Triethanolamine) OH⁻ ندارد، اما پروتون می‌گیرد و باز است؛ سیترات سدیم (Sodium Citrate) هم باز ضعیف است چون سیترات پروتون می‌پذیرد.

۱-۳ قوی و ضعیف ≠ غلیظ و رقیق

دربارهٔ «معنا»، قوی: تقریباً کامل تفکیک می‌شود؛ ضعیف: بخشی تفکیک می‌شود؛ تعادل.

دربارهٔ «اسید»، قوی: HCl، H₂SO₄، HNO₃؛ ضعیف: سیتریک، لاکتیک، گلیکولیک، استیک، سالیسیلیک.

دربارهٔ «باز»، قوی: NaOH (سود)، KOH (پتاس)؛ ضعیف: تری‌اتانول‌آمین، آمینومتیل‌پروپانول، آرژینین، بی‌کربنات.

دربارهٔ «ویژگی در فرمول»، قوی: pH را به‌سرعت و بدون بافر جابه‌جا می‌کند؛ ضعیف: بافر می‌سازد؛ pH را «نرم» تنظیم می‌کند.

یک قطره سود ۱۰٪ در ۱۰۰ گرم ژل، pH را می‌تواند ۲ واحد جابه‌جا کند؛ یک گرم سیترات سدیم همان کار را با نیم واحد می‌کند اما پایدارتر. اسید سیتریک ۵۰٪ «غلیظ» است اما «ضعیف»؛ اسید کلریدریک ۰٫۱ مولار «رقیق» است اما «قوی».

۱-۴ pKa: عدد فرمولاتور

برای اسید ضعیف HA ⇌ H⁺ + A⁻، ثابت تعادل Ka و pKa = −log Ka. در pH = pKa، نیمی HA و نیمی A⁻. معادلهٔ هندرسون–هاسلباخ:

$$\mathrm{pH} = \mathrm{p}K_a + \log\frac{[\mathrm{A^-}]}{[\mathrm{HA}]}$$

pKa − ۲: ۹۹.

pKa − ۱: ۹۱.

pKa: ۵۰.

pKa + ۱: ۹.

pKa + ۲: ۱.

چرا مهم است: اثر لایه‌برداری گلیکولیک (pKa ۳٫۸۳) به شکل اسیدی (HA) وابسته است؛ اثر نگه‌دارندگی سوربیک (pKa ۴٫۷۶) هم. اثر اسید سالیسیلیک (pKa ۲٫۹۷) در pH ۳ نیمه است و در pH ۵ تقریباً صفر — به همین دلیل محصولات سالیسیلیک معمولاً pH ۳ تا ۴ دارند.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «سالیسیلیک»، INCI: Salicylic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۲٫۹۷.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «سیتریک»، INCI: Citric Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۳٫۱۳ · ۴٫۷۶ · ۶٫۴۰.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «گلیکولیک»، INCI: Glycolic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۳٫۸۳.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «لاکتیک»، INCI: Lactic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۳٫۸۶.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «ماندلیک»، INCI: Mandelic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۳٫۴۱.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «آزلائیک»، INCI: Azelaic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۴٫۵۵ · ۵٫۵۰.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «آسکوربیک»، INCI: Ascorbic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۴٫۱۰ · ۱۱٫۶.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «بنزوئیک»، INCI: Benzoic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۴٫۲۰.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «سوربیک»، INCI: Sorbic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۴٫۷۶.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «استیک»، INCI: Acetic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۴٫۷۶.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «فسفریک»، INCI: Phosphoric Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۲٫۱۵ · ۷٫۲۰ · ۱۲٫۳.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «بوریک»، INCI: Boric Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۹٫۲۴.

دربارهٔ اسید رایج در محصولات مراقبتی «کوجیک»، INCI: Kojic Acid؛ pKa (۲۵ درجه): ۷٫۹.

و بازهای ضعیف با pKa اسید مزدوج: تری‌اتانول‌آمین ۷٫۷۴؛ آمینومتیل‌پروپانول ۹٫۷؛ آرژینین (گروه گوانیدین) ۱۲٫۵، (آمین) ۹٫۰؛ آمونیاک ۹٫۲۵؛ بی‌کربنات/کربنات ۶٫۳۵ و ۱۰٫۳۳.

۱-۵ ظرفیت بافری در یک جمله (مقدمهٔ فصل ۴)

محلولی که اسید ضعیف و باز مزدوجش را با هم دارد، در برابر افزودن اسید یا باز «مقاومت» می‌کند؛ بیشترین مقاومت در pH = pKa ± ۱. فرمولی که فقط با چند قطره سود به pH ۵٫۵ رسیده، بافر نشده و در زمان، با جذ

پیش‌نمایش برای آشنایی با سبک کتاب است؛ متن کامل پس از خرید در دسترس قرار می‌گیرد.

دکتر آریا مرادخانی، داروساز و متخصص فرمولاسیون آرایشی و بهداشتی، در داروخانه
دکتر آریا مرادخانی — داروساز و مدرس فرمولاسیون

نویسنده و مسئول آموزشی

دکتر آریا مرادخانی

داروساز، متخصص فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی

دکتر آریا مرادخانی دارای دکترای حرفه‌ای داروسازی (PharmD) از دانشگاه تهران است. مسیر حرفه‌ای او از داروسازی آغاز شد و به فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی رسید؛ حوزه‌ای که در آن، دقت علمی داروساز با تجربهٔ ساخت محصول در آزمایشگاه پیوند می‌خورد.

کتاب‌های این مجموعه از همین تجربه شکل گرفته‌اند: هر عنوان با پرسش‌های مشخص آغاز می‌شود، مبانی علمی را به زبان کاربردی توضیح می‌دهد و با فرمول‌ها، جدول‌ها و آزمون‌های قابل اجرا ادامه پیدا می‌کند. هدف این است که خواننده پس از مطالعه بتواند دربارهٔ انتخاب مواد، پایداری و ایمنی محصول تصمیم مستدل بگیرد، نه اینکه فقط فهرستی از مواد را حفظ کند.

  • دکترای حرفه‌ای داروسازی (PharmD)، دانشگاه تهران
  • تخصص در توسعه، طراحی و بهینه‌سازی فرمولاسیون آرایشی و بهداشتی
  • تجربهٔ فرمولاسیون محصولات مراقبت پوست، مو، شوینده و محصولات بهداشتی
  • آموزش تکنیک‌های فرمولاسیون در دوره‌ها، کارگاه‌ها و کتاب‌های تخصصی

قدم بعدی

این کتاب را در آزمایشگاه تمرین کنید

اگر می‌خواهید همان موضوع را به‌صورت عملی و با اصلاح فرمول در کنار مدرس تمرین کنید، کارگاه حضوری متناظر را ببینید.